Historia muzeum
Idea utworzenia w Gdańsku instytucji muzealnej była obecna w życiu kulturalnym miasta już w pierwszej połowie XIX wieku. Przyczyniła się do tego aktywność Towarzystwa Sztuk Pięknych (Kunstverein) założonego w 1835 roku, które od zarania swej działalności dokonywało zakupów obrazów z myślą o przyszłej muzealnej galerii malarstwa.
POCZĄTKI
Jeden z członków-założycieli Towarzystwa, malarz Johann Carl Schultz, późniejszy inicjator powstania Stowarzyszenia na Rzecz Zachowania Starodawnych Budowli i Zabytków Sztuki Gdańska (1856), podczas podróży do Włoch w 1844 roku poznał rzeźbiarza Rudolfa Freitaga i namówił go na przyjazd do Gdańska. Freitag objął stanowisko profesora gdańskiej Szkoły Sztuk Pięknych i zaangażował się w urzeczywistnienie idei organizacji muzeum. W 1848 roku uzyskał prawo do zamieszkania w zrujnowanym budynku dawnego klasztoru franciszkańskiego, który stanowił własność Ministerstwa Wojny. Przeniósł tu własny zbiór rzeźb, odlewów gipsowych, wyrobów rzemiosła artystycznego i kolekcję różnorodnych „starożytności”. Dzięki uporowi Freitaga zabytkowa budowla uniknęła rozbiórki i została ostatecznie przekazana miastu przez rząd królewski w Berlinie w 1864 roku. Rzeźbiarz przez wiele lat podejmował starania o utworzenie muzeum, gromadząc zabytki z Gdańska i okolic i bezskutecznie zabiegając o fundusze na odbudowę gmachu, wysyłając petycje do króla pruskiego i władz miasta.
Powołanie instytucji w budynku dawnego klasztoru franciszkańskiego
Formalne powołanie instytucji muzealnej umożliwiła dopiero fundacja gdańskiego kupca Carla Gottfrieda Klosego (1794–1868) oraz jego spadkobierców, Friedricha i Johanny Caroliny Henningsów, którzy przekazali na ten cel kwotę 60 000 talarów oraz obrazy o wartości 4 000 talarów. W dniu 30 marca 1870 roku formalnie powołano „Gdańskie Muzeum Miejskie założone przez Carla Gottfrieda Klosego i jego spadkobierców”, które stało się własnością miasta. Zarząd Muzeum stanowiło dwunastoosobowe kolegium kuratorskie, a pierwszym kustoszem został Rudolf Freitag. Na początku 1872 roku ukończono remont i przebudowę gmachu według projektu budowniczego miejskiego Juliusa Alberta Lichta. W grudniu tego roku otwarto dla publiczności pierwszą wystawę sztuki w Galerii Obrazów, którą zorganizowało Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Pierwszą wystawę zorganizowaną przez Muzeum Miejskie otwarto 1 marca 1873 roku.
Tworzenie kolekcji Muzeum Miejskiego
W 1872 przeniesiono do Muzeum, a w 1875 roku formalnie włączono do zbiorów cenną kolekcję zgromadzoną przez gdańskiego kupca Jacoba Kabruna (1759–1814), przekazaną na mocy testamentu Akademii Handlowej w Gdańsku (1814). Kolekcja zawierała ponad trzysta obrazów, głównie flamandzkich i holenderskich, a także prawie dwa tysiące rysunków i akwarel oraz około jedenastu tysięcy dzieł graficznych. W strukturze Muzeum funkcjonowała jako wydzielony zbiór z odrębną osobowością prawną.
Z kolei w 1884 roku przeniesiono do gmachu Muzeum Miejskiego zbiory Muzeum Rzemiosł Artystycznych (Westpreussisches Provinzial Gewerbe-Museum). Była to instytucja powołana w Gdańsku 28 grudnia 1881 roku jako oddział założonego ponad rok wcześniej Muzeum Prowincji Zachodniopruskiej (Westpreuβisches Provinzialmuseum) z siedzibą w Zielonej Bramie. Zbiorem założycielskim Muzeum Rzemiosł Artystycznych stała się zakupiona przez Związek Prowincji Zachodniopruskiej za 9000 marek kolekcja Eduarda Ludwiga Garbego, gdańskiego kupca i kolekcjonera, licząca ponad czterysta obiektów. Składały się na nią wyroby ceramiczne, w większości fajanse, zabytki z miedzi i mosiądzu oraz meble. Początkowo zbiór był przechowywany w domu jednego z członków komisji założycielskiej, Oskara Bischoffa, przy ul. Kowalskiej 3 w Gdańsku. Od chwili przeniesienia kolekcji do siedziby Muzeum Miejskiego w kwietniu 1884 roku, połączone instytucje funkcjonowały jako Stadt- und Kunstgewerbemuseum. Pierwszą ekspozycję rzemiosła otwarto dla publiczności w krużgankach klasztoru franciszkańskiego 5 sierpnia 1885 roku.
Dyrekcja muzeum
Funkcję dyrektora Muzeum Rzemiosł Artystycznych sprawował Johannes Heise, konserwator zabytków prowincji Prusy Zachodnie. Po jego śmierci w 1899 roku zastąpił go Oskar E. S. Bischoff, kurator Muzeum Miejskiego z ramienia Zarządu Miasta. W 1912 roku kierownikiem obu placówek został Hans F. Secker, który w 1916 roku otrzymał tytuł dyrektora. Tę funkcję sprawował do 1922 roku; doprowadził do ostatecznego połączenia obu muzeów, modernizacji, przebudowy i udostępnienia nowych galerii. W 1921 roku Muzeum Rzemiosł Artystycznych oficjalnie przestało istnieć jako odrębna placówka, a jego zbiory stały się jednym z działów Muzeum Miejskiego. W tej formie instytucja funkcjonowała do wybuchu II wojny światowej.
II WOJNA ŚWIATOWA
Zabezpieczanie zbiorów muzealnych w Gdańsku rozpoczęło się jeszcze przed wybuchem II wojny światowej – w sierpniu 1939 roku przeniesiono najcenniejsze dzieła z poddasza na krużganki w razie ewentualnych nalotów bombowych. W 1941 roku zaczęto modernizować ochronę przeciwpożarową, a w piwnicy zamontowano pancerne drzwi. Miały tam zostać ukryte najdelikatniejsze obiekty ze srebra, bursztynu, porcelany i fajansu. Klęska wojsk niemieckich pod Stalingradem i zbliżający się front wschodni przyspieszyły działania mające na celu ochronę gdańskich zabytków.
Ewakuacja zbiorów
W latach 1943–1945 została przeprowadzona ewakuacja najcenniejszego wyposażenia zabytkowych budowli w Gdańsku, a także kolekcji z Muzeum Miejskiego w Gdańsku. Wytypowano szereg miejscowości w okolicach, do których miały zostać przewiezione dzieła sztuki z Gdańska – Orlinki, Giemlice, Sobowidz (43 obrazy i meble), Żelisławki (59 obrazów, księgozbiór, dokumentacja fotograficzna, rysunki), Rusocin (40 obrazów i meble), Pręgowo (obrazy i 27 drobnych obiektów, t.j. wachlarze, zabytkowe oprawy książkowe, tabakierki), Tujec (39 obrazów), Stegna (258 obrazów ), Grabiny Zameczek (2 skrzynie sreber, skrzynie z obiektami z mosiądzu, cyny, miedzi, porcelaną i fajansem), Przywidz (18 skrzyń z fajansem, 7 skrzyń z porcelaną, 2 skrzynie tekstyliów, meble), Pawłowo (3 skrzynie z bursztynami), Mierzeszyn (rzeźba i obiekty rzemiosła artystycznego), Rzucewo (numizmaty, wyroby z kości słoniowej, meble), Sobowidz (część zbiorów graficznych, głównie grafika reprodukcyjna, rysunki).
Z polecenia gauleitera Alberta Forstera jesienią 1944 roku nastąpiła ewakuacja najbardziej wartościowych dzieł sztuki do Halle i zamku Reinhardsbrunn w pobliżu Gotha oraz do niewielkich miejscowości u podnóża gór Rhön w Turyngii. Najcenniejsze dzieło z muzeum Portret Johanna Schwarzwaldta Hansa Holbeina Młodszego zdeponowany został w skarbcu Banku Gdańskiego. Pod koniec wojny (luty‒marzec 1945) przeniesiono go, podobnie jak część dzieł ukrytych pod Gdańskiem (m.in. z Żelisławek), do piwnic Wielkiej Zbrojowni. Część obiektów została zabezpieczona na krużgankach Muzeum Miejskiego – kowalstwo, meble i przeszło 400 obrazów, m.in. ze zbiorów Lessera Giełdzińskiego. Niestety większość z tych dzieł spłonęła.
Wojenna działalność muzeum
Przez cały okres wojenny, równolegle do akcji zabezpieczania zbiorów, Muzeum Miejskie powiększało swoją kolekcję i prowadziło działalność wystawienniczą. Nazistowskiej agresji na kraje europejskie towarzyszyła prowadzona na szeroką skalę akcja rabunkowa dzieł sztuki. Zagrabione dobra kultury były inwentaryzowane i zwożone także do Muzeum Miejskiego, m.in. dzieła z kolekcji Sierakowskich z Waplewa czy kosztowności korporacji Czarnogłowych z Rygi. Rekwirowane u osób prywatnych dzieła trafiały do domów aukcyjnych i antykwariatów prowadzonych przez nazistowskich marszandów, którzy umożliwiali zakupy niemieckim kolekcjonerom i instytucjom. Z nowych możliwości nabycia eksponatów do kolekcji muzeum korzystał także dyrektor Muzeum Miejskiego Willi Drost, wspierany finansowo przez nazistowskie władze Gdańska. W okresie sprawozdawczym 1941–1942 Muzeum pozyskało do zbiorów 72 obrazy, 30 grafik i rysunków oraz cztery rzeźby. W kolejnym okresie 1942–1943 zakupiono 14 obrazów olejnych, sześć rysunków i teczki z rycinami. W latach 1943–1944 dyrektor odbył dwie podróże do Holandii, skąd przywiózł obrazy mistrzów holenderskich. Drost wzbogacił także kolekcję o dzieła gdańskich twórców, m.in. Fritza Pfuhlego, Stanisława Chlebowskiego, Brunona Paetscha, Johanna Carla Schultza czy Daniela Chodowieckiego. Podczas wojny do kolekcji Muzeum Miejskiego zostały zakupione m.in. obrazy: Portret męski Aelberta Jacobszoona Cuypa (1620–1691), Jeźdźcy przed namiotem Philipsa Wouwermana (1619–1668), Chałupy nad kanałem Jana Josephszoona van Goyena (1596–1656), Ucieczka do Egiptu Davida Teniersa Młodszego (1610–1690), Lirnik Adriana van Ostade (1610–1685), Anioł i Hagar na pustyni Ferdinanda Bola (1616–1680), Portret młodej kobiety jako Minerwy Paulusa Janszoona Moreelsego (1571–1638), Krajobraz z ruinami Jacoba von Ruisdaela (1628–1682), Portret dziecięcy Jacoba Jordaensa (1593–1678), Portret artysty Alexis Grimou (1678–1733).
PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ
Na gruzach przedwojennej instytucji już w 1945 roku rozpoczęło działalność Muzeum Miejskie zorganizowane przez polskie władze. Przejęło budynek, który podczas bombardowań lotniczych i ostrzału artyleryjskiego miasta w marcu 1945 roku został zniszczony w ponad 60 procentach. W wyniku trwającego dziewięć dni pożaru (20–29 marca) wypaliły się mury, spłonął dach, całkowitemu zniszczeniu uległa kondygnacja pierwszego piętra. Zostały uszkodzone także sklepienia w przyziemiu, przeszklenia wybite, a piwnice zalane. Zniszczeniu uległa część zabytków, które pozostały w budynku, m.in. kilka gdańskich mebli, wyroby kowalstwa artystycznego, część kolekcji Lessera Giełdzińskiego z Sieni Gdańskiej; spłonęło 301 obrazów, a kolejnych 11 było poważnie uszkodzonych [1].
Powojenne prace nad powrotem zbiorów do muzeum
Prace nad organizacją muzeum przejętego przez Wydział Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego rozpoczęto już w kwietniu 1945 roku. W dniu 5 kwietnia przybył do Gdańska profesor Jan Kilarski z grupą współpracowników z Ministerstwa Oświaty w celu odnalezienia i zabezpieczenia ukrytych dzieł sztuki. W tym czasie wciąż przebywał w Gdańsku ostatni dyrektor Stadt- und Kunstgewerbemuseum prof. Willi Drost, który podjął współpracę z polskimi władzami. Dzięki jego wskazówkom było możliwe odnalezienie i przewiezienie do muzeum części zachowanych zbiorów, które pod koniec wojny zostały ewakuowane do podgdańskich miejscowości lub ukryte na terenie miasta. W ten sposób stopniowo powracały do muzeum obiekty z Pawłowa, Rzucewa, Sobowidza, Pręgowa, Przywidza i Grabin Zameczku. Niestety w wielu przypadkach miejsca ukrycia mienia muzealnego zastawano splądrowane; znajdowano skrzynie z potłuczoną porcelaną i szkłem czy fragmenty zniszczonych zabytków rozrzucone po okolicy [2]. Równolegle z polskimi władzami poszukiwania cennych dzieł sztuki prowadzili Rosjanie; przybyłą już w marcu 1945 roku grupą Komitetu do Spraw Sztuki przy radzie Ministrów ZSRR kierował podpułkownik Leontij Denisow [3]. Brygada Denisowa, wspierana przez Sztab Rezerwy Armii, od początku kwietnia do sierpnia 1945 roku przeszukała dziesiątki miejscowości na terenie Pomorza, a także miejsca, w których znajdowały się dzieła sztuki ukryte w samym Gdańsku: Wielką Zbrojownię, piwnice Ratusza Staromiejskiego, a także piwnice dawnej Sparkasse, gdzie odkryto kolekcję liczącą 14 tysięcy numizmatów. Owocem działalności Rosjan było 98 skrzyń z wyborem najcenniejszych zabytków, przewiezionych do Moskwy dwoma transportami we wrześniu 1945 i marcu 1946 roku, a zdeponowanych w Muzeum im. Puszkina.
Zabytki przewożone do muzeum z terenu Pomorza składowano na parterze w części ocalałej od pożaru, zabezpieczano i poddawano zabiegom konserwatorskim, prowadząc jednocześnie prace inwentaryzacyjne. Pierwszy inwentarz został opracowany w czerwcu i lipcu 1945 roku przez prof. Willego Drosta [4]. Równolegle trwały prace nad zabezpieczeniem i remontem zrujnowanego budynku. Przed przystąpieniem do odbudowy dokładnie przeszukano gruzy spalonej części Muzeum w celu odnalezienia przysypanych eksponatów, za co przysługiwały premie [5].
W pierwszych miesiącach działalności Muzeum funkcję kierownika sprawował dr Edward Łepkowski. Od 15 grudnia 1945 roku placówką kierował dr Jerzy Güttler, a od czerwca 1946 roku dr Jan Chranicki.
Odbudowa i nowe otwarcie
Odbudowa rozpoczęła się pod koniec 1946 roku i trwała przez kolejne 10 lat. Pierwsze ekspozycje, ukazujące dawną sztukę i kulturę Gdańska i Pomorza, zorganizowano w krużgankach i salach przyziemia. 1 maja 1948 roku nastąpiło otwarcie muzeum, które otrzymało nazwę Państwowe Muzeum w Gdańsku; obecni byli wiceminister kultury i sztuki Włodzimierz Sokorski oraz dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie prof. Stanisław Lorentz. 1 lipca 1948 roku instytucję przemianowano na Muzeum Pomorskie. Na intensywnie odbudowywaną kolekcję złożyły się dzieła sztuki zwożone z miejsc wojennej ewakuacji, rewindykaty, przekazy z Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, składnic konserwatorskich, liczne dary oraz nowe nabytki. Zbiory zasiliły także depozyty z Muzeum Narodowego w Warszawie, głównie malarstwo polskie XIX i XX wieku.
Szerokie spektrum gromadzonych eksponatów pozwoliło na stworzenie odrębnych kolekcji: archeologicznej, historycznej, etnograficznej. Utworzone w muzeum działy archeologiczny, morski i historyczny po przekształceniu i wyodrębnieniu dały początek innym gdańskim instytucjom muzealnym. W ten sposób powstały: Muzeum Morskie (1960, obecnie Narodowe Muzeum Morskie); Muzeum Archeologiczne (1962); Muzeum Historyczne Miasta Gdańska (1971, obecnie Muzeum Gdańska). 7 października 1972 roku Muzeum Pomorskie otrzymało miano Muzeum Narodowego.
Aktualnie Muzeum Narodowe w Gdańsku jest państwową instytucją kultury, prowadzoną i finansowaną przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
[1] Helena Kowalska, Straty wojenne Muzeum Miejskiego (Stadtmuseum) w Gdańsku, Seria Nowa, t. 1, Malarstwo, Gdańsk 2017, s. 44‒45.
[2] Marta Krajewska, Powojenne dzieje zbiorów ceramiki i szkła Muzeum Narodowego w Gdańsku – odbudowa kolekcji w latach 1945‒1953. Ludzie i fakty, w: Nowy początek. (Od)budowa kolekcji muzealnych po II wojnie światowej, red. J. Trupinda, A. Siuciak, Malbork 2019, s. 404.
[3] O działaniach grupy Denisowa w Gdańsku i na Pomorzu: Maria Korzon, Przyczynek do historii gdańskich zbiorów artystycznych, „Cenne, Bezcenne, Utracone”, 2000, nr 1 (19), nr 2 (20), nr 3 (21).
[4] Archiwum Biblioteki Muzeum Narodowego w Gdańsku, Inventar der Kunstgegenstände des Danziger Stadtmuseums übergeben Ende Juli 1945 [W. Drost], sygn. MNG/A/I/14.
[5] Krajewska 2019, s. 406–407.