Szukaj
Informacje o dostępności

Zbiory Oddziału Sztuki Dawnej

Zbiory Oddziału Sztuki Dawnej

Malarstwo europejskie

Kolekcja malarstwa niderlandzkiego, flamandzkiego i holenderskiego

Wśród zbiorów malarstwa europejskiego Muzeum Narodowego w Gdańsku wyróżnia się wartościowa kolekcja malarstwa flamandzkiego i holenderskiego, a także malarstwo niderlandzkie, którego zwieńczeniem jest ołtarz Hansa Memlinga Sąd Ostateczny.

Muzeum Narodowe w Gdańsku szczyci się także znacznymi zbiorami malarstwa niemieckiego, austriackiego i krajów romańskich. Tego typu obrazy uwielbiali gromadzić w swoich zbiorach i gabinetach ze sztuką  w czasach nowożytnych bogaci mieszczanie gdańscy. Wynikało to z potrzeby kultywowania przeszłości miasta i otaczania opieką spuścizny kulturalnej sięgającej tradycji złotego wieku Gdańska w XVII wieku. Żywa tradycja gromadzenia kolekcji i artystycznych zbiorów jest do dziś  fundamentem polityki ochrony dziedzictwa  kulturowego i muzealnictwa dla poszanowania zabytków przeszłości, ich zabezpieczenia i udostępniania. Już zbiory Muzeum Miejskiego w Gdańsku (Stadtmuseum Danzig), działającego od 1870 do 1945 roku, mogły poszczycić się znaczną liczbą obrazów niderlandzkich, holenderskich, flamandzkich, niemieckich, francuskich i włoskich.  Przedwojenna kolekcja muzeum oparta była na zasobach gdańskiego kolekcjonera Jacoba Kabruna (1739–1814). Jej podstawę stanowił zbiór grafik, rysunków oraz malarstwa, w tym godnych pochwały obrazów niderlandzkich, flamandzkich i holenderskich, poszerzony przez Augusta Kabruna (1807–1878). W skład kolekcji Kabruna wchodziły między innymi takie obrazy  jak: Uczony w pracowni malarza z kręgu Rembrandta; Pietera de Hooch, Kobieta skubiąca kaczkę, Portret Damy Antonisa van Dycka,  czy Simona Luttichuysa Martwa natura z czaszką. W zbiorach była też Ucieczka do Egiptu Cornelisa Poelenburgha i Jana Brueghela, Pejzaż leśny, dziś w Muzeum im. Puszkina w Moskwie. Ten liczny zasób w XIX i XX wieku był pomnażany  przez darowizny, zakupy, depozyty i legaty. 

Zbiory sztuki niderlandzkiej rozwijali w pierwszej połowie XX wieku kolejni dyrektorzy: Hans Secker, Walter Manowsky i Willy Drost. W  latach 1933–1934 Drost wzbogacił zbiory o grafikę i rysunek, w tym prace Fransa Florisa i ryciny Rembrandta. Między 1941 a 1942 rokiem zorganizował wystawę malarstwa holenderskiego XVII i XVIII wieku. Kupował obrazy flamandzkie i holenderskie: do marca 1942 nabyto 16 malowideł (w tym obrazy Jana van Goyena, Philipsa Wouwermanna, Davida Teniersa, Antonisa van Dycka, Jacoba van Ruisdaela, Alberta Cuypa, Samuela Hoogstratena, Ferdinanda Bola, Dircka Maesa). Zakupów dokonywano z domów aukcyjnych w Holandii, Niemczech i Austrii. Niektóre z tych dzieł zostały opublikowane w katalogu wydanym w 1943 roku. Z ciekawszych nabytków były to prace Jacoba Jordaensa, Adriena van Ostade, Lucasa van Udena Portret Jana van Mierisa, Pejzaż włoski Willema van Nieulanda. 

Pod koniec II wojny światowej kolekcja muzeum uległa rozproszeniu. Większość zbiorów została wywieziona do Związku Radzieckiego. Z pierwotnej kolekcji muzeum do dziś przetrwała  niewielka część zasobów przedwojennych i nabytych podczas II wojny światowej. W ramach rewindykacji w 1956 roku ze Związku Radzieckiego zwrócono tylko niewielką część kolekcji.

Zebrany zespół obiektów jest przykładem pasji tworzenia zbiorów charakterystycznych dla północnoeuropejskiego kolekcjonerstwa mieszczańskiego XIX wieku i początku XX wieku.  W kolekcji dużą część stanowią krajobrazy, mniejszą sceny rodzajowe i portrety, następne miejsce zajmują martwe natury i sceny animalistyczne. Nieznaczna część to sceny mitologiczne i religijne. Chociaż historyczne losy zbioru sprawiły, że jest niejednorodny, wśród eksponatów znajdują się dzieła bardzo wysokiej klasy artystycznej. Na liście flamandzkich nazwisk na uwagę zasługują między innymi Berend van Orley, Joos van Claeve, Vincent Sellaer, Mistrz Brunszwicki, czyli Mayken Verhulst, Pieter Bruegel Młodszy i Jan Brueghel Starszy, Adriaen van Stalbemt, Frans Francken Młodszy, Pieter Meulener Abraham Beerstraeten, Jan i Bonavetura Peeters, David Teniers Młodszy, Anthonis van Dyck, Jacob Jordaens, Jan Fyt, Jan Horemanns Starszy, Philippe Spruyt.

Na liście holenderskich artystów: Paul Vredeman de Vries, Jacob Swanenburgh,  Willem van de Velde Starszy, Willem van Nieulandt, Jan van Goyen, Abraham Bloemaert, Albert Cuyp, Jacob Isaacsz van Ruisdael, Pieter Lastman, Ferdinand Bol, Gerrit Dou, Paul Moreelse, Jan Rutgers, Nicolaes Maes, Pieter de Hooch, Adriaen van Ostade, Izaak Ostade, Cornelis Saftleven, Simon Luttichuys, Jan van Mieris oraz Jacob Willemsz de Wet, Jan Steen, Lieve Pietersz Verschuier,  Adriaeen van de Veene, Egbert van der Poel, Thomas Heeremans, Abraham Begeyn, Pieter van den Bosch, Jan Ducq, Cornelis de Man, Jan Asselijn, Jan Wijk,  Isaac de Moucheron, Bartholomeus Breenbergh, Melchior de Hondecoeter i Arnold van Boonen.

Obraz Jorisa van Sona „Martwa natura z owocami” z 1667 roku przedstawia bogatą kompozycję z winogron, cytrusów, brzoskwiń, fig, orzechów i innych owoców, uzupełnioną warzywami oraz liśćmi. Część owoców ułożona jest w dekoracyjnej niebiesko-białej misie, a nad kompozycją unosi się motyl. Obraz Jana van Goyena „Chałupy nad kanałem” z 1630 roku przedstawia wiejski krajobraz z krytymi strzechą domami pośród wysokich drzew. Nad kanałem widoczni są mieszkańcy zajęci codziennymi czynnościami, łódź, pasące się zwierzęta oraz drewniany most. Obraz Bonaventury Peetersa „Okręty na morzu” z 1652 roku przedstawia żaglowce płynące po wzburzonym morzu. Po lewej stronie, na skalistej wyspie, wznosi się warowna budowla, a nad sceną dominują rozległe, ciemne chmury kontrastujące z fragmentami błękitnego nieba. Obraz Ferdinanda Bola „Anioł ukazujący się Hagar na pustyni” z połowy XVII wieku przedstawia biblijną scenę spotkania Hagar z aniołem. Skrzydlata postać w jasnej szacie stoi przed klęczącą kobietą, a ponad nimi, pośród rozświetlonych chmur, unoszą się aniołki. Obraz Cornelisa de Mana „Wnętrze starego kościoła w Delft” z okresu po 1654 roku przedstawia przestronne wnętrze świątyni z wysokimi kolumnami, arkadami i posadzką ułożoną z czarno-białych płyt. Wśród elementów wyposażenia widoczne są epitafia, ambona, żyrandole i monumentalny nagrobek, a we wnętrzu przebywają nieliczne postacie. „Portret rodziny artysty”, przypisywany Joanowi (Janowi) van Noort (Noordt), ok. 1655 roku, przedstawia cztery postacie na ciemnym tle. Po lewej stoi mężczyzna trzymający paletę malarską i pędzle, obok siedzą dwie kobiety, z których jedna trzyma na kolanach małe dziecko. Obraz Simona Luttichuysa „Martwa natura z czaszką” z około 1635–1640 roku przedstawia stół z czaszką, otwartymi księgami, rycinami, globusem oraz niewielkimi portretami. W tle wiszą obraz i wypukłe lustro, w którym odbija się wnętrze pomieszczenia. Obraz Adriaena van Stalbemta „Raj” z około 1615 roku przedstawia Adama i Ewę pośród bujnego, leśnego krajobrazu. Otacza ich wiele gatunków zwierząt i ptaków, m.in. konie, jelenie, lwy, bydło i łabędzie, a w tle rozciąga się rozległy, górzysty pejzaż. Obraz Louisa de Caullery’ego „Towarzystwo w parku” z około 1600 roku przedstawia grupę elegancko ubranych kobiet i mężczyzn zgromadzonych przy stole wśród drzew. Na pierwszym planie siedzą dwie kobiety oraz mężczyzna grający na instrumencie strunowym, a pozostałe postacie rozmawiają i uczestniczą w spotkaniu. Caritas Vincenta Sellaera, namalowana około 1550 roku. W centrum kompozycji siedzi kobieta otoczona sześciorgiem nagich dzieci, z których jedno trzyma na rękach. Wokół postaci widoczne są kwiaty, owoce i naczynia, a w tle fragment architektury i pejzażu. Misa z kwiatami Jana Brueghela Młodszego z początku XVII wieku. W kamiennej misie znajduje się obfita kompozycja róż, tulipanów i innych kwiatów w odcieniach czerwieni, różu, bieli i żółci. Pojedyncze kwiaty i gałązki rozłożone są także na blacie wokół naczynia, a całość ukazana jest na ciemnym tle. Martwa natura z czaszką namalowana przez Simona Luttichuysa około 1650 roku. Na stole leżą otwarte księgi, ryciny i ludzka czaszka, obok stoi niewielki portret; w głębi widoczny jest globus, wypukłe lustro oraz obraz zawieszony na ścianie.

Kolekcja malarstwa niemieckiego

W tworzeniu kolekcji Muzeum Miejskiego w Gdańsku (dawnego Stadtmuseum Danzig) duży nacisk kładziono na gromadzenie dzieł ówcześnie działających malarzy niemieckich. Kupowano obrazy mistrzów związanych z różnymi kierunkami artystycznymi od biedermeieru po impresjonizm i ekspresjonizm. Większość zbioru uległa rozproszeniu podczas II wojny światowej, obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Gdańsku znajdują się pojedyncze przykłady świadczące o świetności dawnej kolekcji. Wśród nich wymienić można choćby malarzy z okresu biedermeieru: Carla Christiana Vogel von Vogelsteina (1788–1868) czy Ferdynanda Georga Waldmüllera (1793–1865). Istotną część kolekcji stanowił zbiór prac artystów związanych z ugrupowaniem Berliner Secession, dzisiaj w zbiorach Muzeum Narodowego w Gdańsku znajdują się pojedyncze obrazy niektórych jej członków: Emila Nolde (1867–1956), Maxa Slevogta (1868–1931), Wilhelma Trübnera (1851–1917) czy Lovisa Corintha (1858–1925).

Obraz Emila Noldego „Madonna wśród kwiatów (Madonna z begoniami)” z 1924 roku przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem otoczoną bujnymi kwiatami. Po obu stronach centralnej postaci znajdują się donice z dużymi białymi i czerwonymi kwiatami oraz intensywnie zielonymi liśćmi, namalowanymi wyrazistymi, szerokimi pociągnięciami pędzla. Obraz Maxa Slevogta „Śniadanie na trawie” z około 1900 roku przedstawia grupę osób odpoczywających i spożywających posiłek na polanie wśród drzew. Postacie siedzą na rozłożonym kocu, a całą scenę tworzą swobodne, wyraziste pociągnięcia pędzla i dominujące odcienie zieleni. Obraz Heinricha Johanna Zügela „Owce” z 1892 roku przedstawia stado owiec zgromadzonych przed zabudowaniem gospodarczym. Na pierwszym planie wyróżnia się ciemny baran, a obok stada stoi pies pasterski. Obraz Georga Ferdinanda Waldmüllera „Scena targowa” z około 1850 roku przedstawia zatłoczony targ na miejskim placu. Wśród licznych postaci widoczni są sprzedawcy i kupujący przy koszach z towarami i straganach, a w tle znajdują się zabudowania miasta. Obraz Wilhelma Trübnera „Las (Jesień w Odenwald)” z 1902 roku przedstawia jesienny krajobraz z porośniętym lasem wzgórzem i rozległą zieloną łąką. Drzewa utrzymane są w intensywnych odcieniach czerwieni, brązu i zieleni, a na pierwszym planie płynie niewielki strumień, w którego wodzie odbijają się barwy jesiennego pejzażu. Portret H.F. Heidfelda Carla Christiana Vogela von Vogelsteina z 1831 roku. Obraz przedstawia siedzącego chłopca w szarym stroju, granatowej marynarce i szerokim białym kołnierzu. Postać ukazana jest na tle ciemnej ściany, na drewnianym krześle z czerwonym, tapicerowanym siedziskiem. Zamek królowej Joanny pod Neapolem Augusta Wilhelma Schirmera z 1843 roku. Pejzaż przedstawia nadmorski widok z monumentalnymi ruinami zamku nad spokojną zatoką, łodziami na wodzie i skalistym wybrzeżem. Po lewej stronie kompozycję zamykają wysokie drzewa i niewielkie postacie wędrowców, a całość utrzymana jest w ciepłym, złocistym świetle.

Kolekcja malarstwa gdańskiego

W kolekcji malarstwa gdańskiego znajdują się dzieła od początku XV wieku aż po wiek XX (pierwsze trzy dekady), co tworzy niespotykany gdzie indziej przekrój najważniejszych dzieł i kierunków w sztuce gdańskiej. Najcenniejsze spośród obiektów powstałych w okresie średniowiecza stanowią część retabulów ołtarzowych. Część ołtarzy znajduje się także w depozycie w kościołach Najświętszej Marii Panny oraz św. Brygidy w Gdańsku.

Zbiór malarstwa gdańskiego jest podzielony na dwie części – malarstwo nowożytne oraz malarstwo XIX i początku XX wieku.

Zbiór obrazów z XVI wieku obejmuje głównie dzieła religijne, w przeważającej liczbie są to epitafia luterańskie. Jednym z ważniejszych dzieł związanych z rozwojem reformacji w Gdańsku jest obraz z pierwszego retabulum ołtarzowego Alegoria grzechu i zbawienia z 1596 roku autorstwa Hansa Vredemana de Vries (1527 – ok. 1606). Na przełomie stuleci XVI i XVII powstały też należące do najcenniejszych w kolekcji dzieła najwybitniejszych malarzy działających w Gdańsku w tym okresie, czyli Antona Möllera (1563/65–1611) i Hermanna Hana (1574?–1627/8). Wśród obiektów z XVII wieku na szczególną uwagę zasługują portrety, sceny animalistyczne i martwe natury czołowych artystów związanych z Gdańskiem drugiej połowy XVII wieku: Andreasa Stecha (1635–1697) i Daniela Schultza (1615–1683) – np. obraz Martwa natura z wiewiórką Andreasa Stecha z ok. 1672/8 jest jednym z niewielu zachowanych przykładów martwej natury w sztuce gdańskiej.

Malarstwo XVIII wieku najliczniej reprezentują portrety – wizerunki pastorów oraz gdańskich osobistości. Na szczególne wyróżnienie zasługują dzieła Jacoba Wessla (ok. 1710–1780) – portrety jego autorstwa przedstawiające małżeństwo Friedricha i Johanny Muhlów są wykonane w technice pasteli i niezabezpieczone fiksatywą, co pozwoliło na zachowanie oryginalnego kolorytu. W Muzeum znajdują się również dwa obrazy Daniela Chodowieckiego (1726–1801), obecnie w depozycie w Muzeum Gdańska.

Część kolekcji poświęcona malarstwu z XIX wieku obejmuje dzieła najważniejszych artystów związanych z Gdańskiem: Michaela Carla Gregoroviusa (1786–1850), Johanna Carla Schultza (1801–1873) oraz Wilhelma Augusta Stryowskiego (1834–1917).

Również malarstwo początku XX wieku, jakkolwiek stanowiące niewielką część kolekcji, jest reprezentowane przez obrazy najważniejszych artystów działających w Gdańsku i Sopocie: Arthura Bendrata (1872–1914), Reinholda Bahla (1869–1845) oraz Alberta Lipczinskiego (1876–1974).

Obraz Eduarda Hildebrandta „Sanna” z 1844 roku przedstawia zimowy pejzaż nad zamarzniętą rzeką. Na pierwszym planie mężczyzna pcha drewniane sanie z siedzącym dzieckiem, a w tle widoczni są ludzie na lodzie, zaprzęg konny, bezlistne drzewa i zabudowania. Obraz Michaela Carla Gregoroviusa „Kronprinz Friedrich Wilhelm w Gdańsku” z lat 1835–1836 przedstawia tłum mieszkańców zgromadzonych na ulicy w centrum Gdańska. Nad sceną dominuje wieża Ratusza Głównego Miasta, a po obu stronach ulicy widoczne są kamienice, drzewa oraz liczne postacie obserwujące uroczyste wydarzenie. Obraz Wilhelma Augusta Stryowskiego „Flisacy” z 1881 roku przedstawia grupę flisaków odpoczywających na rozległym, nadrzecznym terenie. Na pierwszym planie dwaj mężczyźni grają na skrzypcach i niewielkim instrumencie dętym, a obok, w pobliżu prowizorycznych namiotów, siedzą i stoją pozostali uczestnicy sceny. Obraz Antona Möllera „Portret patrycjuszki” z okresu po 1598 roku przedstawia młodą kobietę w bogato zdobionej czerwonej sukni, z dużą białą kryzą i perłowym nakryciem głowy. W jednej dłoni trzyma owoc, a w drugiej długi złoty łańcuch; koronkowe mankiety i biżuteria podkreślają reprezentacyjny charakter portretu. Obraz Daniela Schultza „Kogut i kury” z lat 1660–1670 przedstawia koguta o jasnym upierzeniu otoczonego kilkoma kurami. Ptaki wyłaniają się z ciemnego tła, a światło podkreśla ich sylwetki i zróżnicowane barwy piór. Obraz Hansa Vredemana de Vriesa „Alegoria Grzechu i Zbawienia” z 1596 roku przedstawia ukrzyżowanego Chrystusa na tle rozległego, otoczonego murami miasta i górzystego krajobrazu. U stóp krzyża klęczy modlący się mężczyzna, obok znajduje się postać dziecka, a wokół krzyża owija się wąż. Na pierwszym planie widoczne są m.in. otwarta księga, czaszka, kość i zapisane karty. Obraz „Portret Christopha von Suchten”, autor nieznany, po 1507 roku, przedstawia młodego mężczyznę o długich rudych włosach, ubranego w ciemny strój i czarny beret. Postać ukazana jest na turkusowym tle, z dłońmi widocznymi przy dolnej krawędzi obrazu oraz herbami w górnych narożnikach. Obraz Daniela Schultza „Portret Konstancji von Holten Schumann” z 1674 roku przedstawia kobietę w czarnej sukni ozdobionej białymi koronkami i złotymi kokardami. Portretowana ma perłowy naszyjnik i koronkowe nakrycie głowy, a obok niej, na stole przykrytym czerwonym materiałem, leżą kwiaty. Obraz Antona Möllera „Odbudowa świątyni” z 1602 roku przedstawia rozległe wnętrze monumentalnej budowli w trakcie prac budowlanych. Liczni robotnicy pracują na rusztowaniach, przenoszą materiały i układają posadzkę, a na pierwszym planie zgromadzone są grupy rozmawiających postaci. Obraz Friedricha Eduarda Meyerheima „Spław drewna fosą” z 1892 roku przedstawia fosę otaczającą Gdańsk, po której spławiane są liczne tratwy i bale drewna. W tle rozciąga się panorama miasta z wieżami kościołów i zabudowaniami, a na pierwszym planie widoczni są spacerujący mieszkańcy oraz dwaj umundurowani mężczyźni. Obraz Ottona Brausewettera „Wirydarz klasztoru franciszkanów” z 1861 roku przedstawia zimowy widok wewnętrznego dziedzińca dawnego klasztoru franciszkanów w Gdańsku. Ośnieżony wirydarz otaczają ceglane zabudowania z ostrołukowymi oknami, a na pierwszym planie widoczne są bezlistne drzewa i krzewy oraz dwie stojące postacie. Martwa natura z wiewiórką Andreasa Stecha, ok. 1672–1678. Na ciemnym tle przedstawiono obficie zastawiony stół z kiściami jasnych i ciemnych winogron, jabłkami, gruszkami, melonami, pieczywem oraz naczyniami. W górnej części kompozycji, pośród winogron i liści, znajduje się niewielka ruda wiewiórka

Kolekcja grafiki

Pracownia grafiki dawnej kryje prawdziwe skarby. Dzieła  Albrechta Dürera, Jecquesa Callota, Rembrandta van Rijn, Käthe Kollwitz czy Picassa to tylko niewielka część gdańskiej kolekcji rycin liczącej ponad pięć tysięcy dzieł. W większości jest spuścizną Muzeum Miejskiego i kolekcji Jacoba Kabruna, gdańskiego kupca, który w 1808 roku przepisał swój zbiór rycin, rysunków i obrazów na użytek publiczny. Zespół ten pozwala prześledzić rozwój europejskiej grafiki i wszystkich jej technik od końca średniowiecza do początku XX wieku.

Znakomitym przykładem wczesnego drzeworytnictwa jest słynna Apokalipsa Albrechta Dürera, którego twórczość jest ponadto reprezentowana w gdańskiej kolekcji ponad trzydziestoma innymi pracami. Dzieła szkoły niemieckiej są najwyraźniej w niej zarysowane – widać to zarówno w obecności prac mistrzów szesnastowiecznych: Hansa Baldunga Griena, ucznia Dürera, Lucasa Cranacha Starszego,  Albrechta Altdorfera, Sebalda i Barthela Behamów, Georga Pencza i Heinricha Aldegrevera, jak i dzieł osiemnastowiecznych rembrandtystów Christiana W. E. Dietricha i Goerga F. Schmidta. Zachował się także bardzo ciekawy zespół dzieł niemieckich impresjonistów i ekspresjonistów, które pomimo nacisków z lat 30. XX wieku, by zgodnie z ideologią nazistowską usuwać je z instytucji publicznych, nadal znajdują się w zbiorach gdańskiego muzeum.

Grafika włoska to niewielki, ale bardzo cenny zbiór rycin takich artystów jak Marcantonio Raimondi, Guido Reni, Giovanni B. Castiglione i Stefano della Bella. Najcenniejszą częścią zbiorów z XVII wieku jest bogato reprezentowana grafika niderlandzka, z ponad trzydziestoma akwafortami największego holenderskiego mistrza Rembrandta van Rijn. Pośród jego dzieł należy wymienić akwafortę Saskia jako św. Katarzyna będącą jedyną odbitką w polskich zbiorach, którą jako nieliczną spośród utraconych dzieł graficznych podczas wojny udało się odzyskać w 1986 roku.  Ponadto bardzo ważną grupę rycin stanowi zespół ponad półtora tysiąca akwafort urodzonego w Gdańsku berlińskiego artysty Daniela Chodowieckiego. Wydaje się, że ambitnym zamiarem Jacoba Kabruna, a później kustoszy Muzeum Miejskiego, było zgromadzenie całego graficznego oeuvre tego twórcy. 

Saskia jako św. Katarzyna, Rembrandt van Rijn, 1638, akwaforta, papier. Portret przedstawia siedzącą młodą kobietę o długich, falujących włosach, ubraną w obszerną suknię. Postać ma dłonie złożone na kolanach i spogląda w stronę widza; delikatne kreskowanie buduje światłocień oraz podkreśla rysy twarzy i fakturę włosów. Rodzina artysty (Cabinet d’un Peintre), Daniel Chodowiecki, 1773, akwaforta, papier. Scena przedstawia rodzinę zgromadzoną wokół stołu w bogato urządzonym wnętrzu pracowni artysty, którego ściany wypełniają liczne obrazy. Przy stole siedzą i stoją kobiety oraz dzieci, oglądające rysunki i zajęte wspólną pracą, a po prawej stronie przy osobnym stoliku pracuje mężczyzna. Rycerz, śmierć i diabeł, Albrecht Dürer, 1513, miedzioryt, papier. Rycina przedstawia uzbrojonego rycerza jadącego konno przez skalisty, leśny krajobraz. Towarzyszą mu pies oraz personifikacje Śmierci, trzymającej klepsydrę, i Diabła o fantastycznej, zwierzęcej postaci; w tle na wzgórzu widoczna jest warownia. Czterej jeźdźcy Apokalipsy, Albrecht Dürer, 1511, z serii 15 rycin, wydanie drugie, drzeworyt, papier. Dynamiczna scena przedstawia czterech jeźdźców pędzących na koniach ponad przewracającymi się i tratowanymi postaciami. Nad jeźdźcami, pośród chmur, unosi się skrzydlaty anioł, a całą kompozycję wypełniają gęste, wyraziste linie drzeworytu.

Kolekcja rysunku

Trzonem kolekcji rysunku dawnego MNG są prace artystów gdańskich i europejskich od końca XV do początku XIX wieku. Wśród nich odnaleźć można prawdziwe cymelia o niebagatelnym znaczeniu historyczno-artystycznym i ikonograficznym: znakomite rysunki Rembrandta, Albrechta Dürera, Wolfganga Peurera, Hansa Holbeina, Fransa Snydersa, Hendricka Goltziusa, Giovanniego Battisty Tiepola i Gaspare Dizianiego – by wymienić zaledwie kilku. Najliczniejszy jest jednak zbiór rysunków ikonograficznie i historycznie związanych z Gdańskiem. Spośród nich wymienić należy przede wszystkim prace Andreasa Stecha, Willema Hondiusa, Friedricha Augusta Lohrmanna, Jeremiasa Falcka czy Johanna Carla Schultza, wreszcie niebagatelny zbiór autorstwa Daniela Chodowieckiego. Szczególne miejsce w kolekcji zajmują rysunki początku XX wieku – przede wszystkim autorstwa impresjonistów i ekspresjonistów niemieckich. Są to dzieła wysokiej klasy artystycznej, unikatowe ze względu na czas powstania i rangę ich autorów: Paula Klee, Emila Noldego, Lyonela Feiningera, Maxa Liebermanna, Otto Modersohna i Pauli Modersohn-Becker, Heinricha Eberharda i wielu innych.

Widok śluzy św. Antoniego w Amsterdamie, Rembrandt Harmensz. van Rijn, ok. 1640. Szkicowy pejzaż przedstawia nabrzeże z zabudowaniami, drzewami i urządzeniami śluzy. Na pierwszym planie widoczna jest niewielka łódź z masztem, a swobodne linie i plamy brązowego tuszu zarysowują architekturę oraz otaczający ją krajobraz. Triumf Minerwy i Apollina, Giovanni Battista Tiepolo, ok. 1720. Rysunek wykonany w jasnych odcieniach brązu przedstawia szkicowo ujętą grupę mitologicznych postaci. W centrum kompozycji dominuje stojąca postać w hełmie, z długą włócznią, otoczona siedzącymi i leżącymi figurami. Alegoria Vanitas, Anton Möller Starszy, 1589. Owalna kompozycja przedstawia nagą młodą kobietę obejmowaną od tyłu przez personifikację Śmierci ukazaną jako szkielet. U stóp postaci widoczna jest czaszka, podkreślająca wanitatywną wymowę przedstawienia i przypominająca o przemijaniu życia. Projekt ołtarza do katedry w Augsburgu, Hans Holbein Starszy, przed 1508 rokiem. Rysunek przedstawia projekt gotyckiego, trójdzielnego ołtarza z licznymi postaciami religijnymi. W centralnej części ukazano tronującą Marię z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych, a powyżej scenę Ukrzyżowania; boczne części wypełniają stojące postacie świętych.

Kolekcja rzeźby

Kolekcja rzeźby Muzeum Narodowego w Gdańsku korzeniami sięga zbiorów swojego poprzednika, powstałego w 1872 roku Stadtmuseum (Muzeum Miejskiego). Przy czym już od 1848 roku w budynku obecnego muzeum przez Rudolfa Freitaga (1805–1890) gromadzone były figury, płyty przedprożowe i elementy wyposażenia wnętrz kamienic na poczet przyszłej instytucji muzealnej. Z kościołów protestanckich trafiały do muzeum te dzieła sztuki, których przydatność w zreformowanej liturgii nie była konieczna. Obecnie kolekcja rzeźby liczy ponad 350 eksponatów i ponad 30 depozytów. Składające się na nią obiekty pochodzą z różnych ośrodków artystycznych i okresów oraz zarysowują niezwykle szerokie ramy czasowe: od antycznej główki Apollina z II wieku n.e., przez osiemnastowieczne figury Johanna Heinricha Meissnera, aż po brązowy odlew Augusta Rodina i rzeźby dwudziestowieczne.

Najbardziej spójnym i ukazującym właściwie wszystkie zjawiska artystyczne Pomorza jest zespół rzeźb średniowiecznych. Do najcenniejszych dzieł w tym zbiorze należą: romańska figura Tronującej Madonny z ok. 1200 roku, będąca najstarszą zachowaną rzeźbą drewnianą w Polsce, rzeźba Marii na łożu z ok. 1350 roku, zespół figur z kręgu stylowego Madonn na lwach z drugiej połowy XIV wieku. Warto wymienić także produkowane seryjnie w Anglii rzeźby z alabastru, jak  figury Niewiernego Tomasza i św. Krzysztofa. W rzeźbach z ołtarza Pokłonu Trzech Króli z ok. 1522–1535 roku Mistrza Pawła widoczne są nawiązania do sztuki północnej, które otworzyły rzeźbie gdańskiej drogę ku nowożytności.

Drewniana rzeźba Madonny z Dzieciątkiem w typie Sedes Sapientiae, powstała prawdopodobnie na obszarze Renu i Mozy około 1200 roku. Przedstawia frontalnie ujętą, siedzącą Marię w długiej szacie; postać Dzieciątka, pierwotnie umieszczona na jej kolanach, nie zachowała się. Rzeźba jest silnie uszkodzona, z licznymi ubytkami drewna i pozostałościami dawnej polichromii. Drewniana rzeźba „Maria w połogu”, wykonana w warsztacie kolońskim w połowie XIV wieku. Przedstawia Marię spoczywającą na łożu, okrytą długą, układającą się w głębokie fałdy szatą, oraz siedzące przy niej Dzieciątko Jezus. Rzeźba zachowała naturalną, ciemnobrązową barwę drewna i widoczne ślady uszkodzeń. amienna rzeźba „Święta Elżbieta z Turyngii”, wykonana w warsztacie czeskim około 1390 roku. Przedstawia stojącą świętą w długiej, obficie drapowanej szacie i welonie okrywającym głowę oraz ramiona. W lewej dłoni trzyma kosz z chlebem, nawiązujący do jej działalności dobroczynnej i opieki nad ubogimi. Retabulum św. Elżbiety z końca XIV i początku XV wieku, złożone z rzeźbionej części środkowej oraz dwóch malowanych skrzydeł. W centrum ukazano Opłakiwanie Chrystusa – Maria podtrzymuje ciało Jezusa, a obok stoją trzy kobiece postacie. Na skrzydłach przedstawiono cztery sceny Męki Pańskiej na złotym tle: Cierniem koronowanie, Biczowanie, Złożenie do grobu oraz Zmartwychwstanie. Chrystus z niewiernym Tomaszem, Anglia, XIV wiek, alabaster, polichromia, częściowe złocenie. Rzeźba przedstawia stojącego Chrystusa oraz pochylonego ku niemu apostoła Tomasza, który dotyka rany w jego boku. Postacie ubrane są w długie, bogato drapowane szaty zdobione zachowaną polichromią, drobnymi motywami roślinnymi i złoceniami. Głowa Apollina, Rzym, II wiek n.e., biały marmur. Antyczna rzeźba przedstawia głowę młodego mężczyzny o regularnych rysach twarzy i falujących włosach, identyfikowanego jako Apollo. Marmurowa powierzchnia nosi widoczne ślady uszkodzeń i ubytków; rzeźba została umieszczona na wysokim, cylindrycznym postumencie z ciemnego kamienia. Drewniana rzeźba Johanna Heinricha Meissnera „Hippomenes unoszący Atalantę” z około 1750 roku. Przedstawia nagiego Hippomenesa podtrzymującego i unoszącego Atalantę, która jedną ręką unosi nad głową fragment draperii. Dynamicznie splecione postacie stoją na wysokim, profilowanym cokole; u ich stóp widoczne jest jabłko nawiązujące do mitu o wyścigu Atalanty i Hippomenesa. Portret Hanako Auguste’a Rodina, Paryż, 1907–1908. Rzeźbiarski portret przedstawia głowę kobiety o wyrazistych, modelowanych nieregularną fakturą rysach twarzy. Ciemna głowa ukazana lekko z profilu została osadzona na jasnym, kamiennym postumencie.

Kolekcja mebli

Zbiory mebli Muzeum Narodowego w Gdańsku liczą blisko 500 eksponatów. W znacznej mierze opierają się na przedwojennej kolekcji Muzeum Rzemiosła, pojedyncze eksponaty pochodzą z Muzeum Miejskiego. Wzbogacone ponadto o kilkadziesiąt depozytów różnych instytucji i osób prywatnych, zawierają meble wyrobu miejscowych warsztatów: gdańskich i elbląskich oraz eksponaty z krajów północnoeuropejskich: Flandrii, Holandii, Niemiec. Dotyczy to także obiektów mniejszych rozmiarów jak drewniane wywieszki i puchary cechowe, dekoracje snycerskie, świeczniki, konsole i inne sprzęty. Ważną część zbioru pod względem historyczno-artystycznym Gdańska stanowią elementy wyposażenia kamienic mieszczańskich (fragmenty schodów, dekoracje okien i ścian) oraz kościołów (sprzęty zakrystyjne, fragmenty ołtarzy i epitafiów). Najstarszymi zabytkami są późnogotyckie sprzęty z początku XVI wieku, najmłodszymi meble z początku wieku XX.

Unikatem na skalę krajową jest zespół wspomnianych już mebli późnogotyckich z początku XVI wieku, prawdopodobnie gdańskich, na który składają się wykonane z drewna dębowego szafa, pulpit i szafka dwukondygnacyjna. Wyróżniają się prostą płycinowo-ramową konstrukcją, motywem stylizowanej rozety na płycinach drzwiczek oraz tzw. ornamentem fałdowym. Szafa holenderska z ok. 1620 roku, reprezentująca typ mebla ukształtowanego w końcu XVI wieku, fotel z ok. 1600 roku, wielkie szafy sieniowe z drugiej połowy XVII wieku, należą do arcydzieł meblarstwa holenderskiego. Licznie reprezentowane są również stoły i krzesła produkcji holenderskiej, flamandzkiej, ale również gdańskiej. Szafa sieniowa z początku XVIII wieku, będąca wykładnią typu „mebla gdańskiego”, stanowi niezbity dowód potęgi Gdańska w dziedzinie meblarstwa na skalę europejską.

arło wykonane w Gdańsku około 1700 roku z ciemno barwionego drewna dębowego, z siedziskiem obitym skórą. Mebel ma bogato rzeźbioną konstrukcję: wygięte nogi zakończone są zwierzęcymi łapami, a wysokie podpory siedziska zdobią głowy lwów oraz ornamenty roślinne. Szafa sieniowa wykonana w Gdańsku na początku XVIII wieku, dekorowana fornirem orzechowym, intarsją i bogatą snycerką. Dwuskrzydłowy mebel zdobią rozbudowane ornamenty roślinne i figuralne, profilowany gzyms oraz dwie dolne szuflady; całość wspiera się na masywnych, kulistych nogach. Skrzynia wykonana w Gdańsku w 1580 roku z drewna dębowego, dekorowana fornirem oraz intarsją z różnych gatunków drewna. Front mebla ma symetryczną, architektoniczną kompozycję z arkadowymi płycinami i centralnym zamkiem, uzupełnioną jasnymi, ornamentalnymi wzorami roślinnymi. Zegar szafowo-podłogowy wykonany w Gdańsku, z szafą datowaną na około 1750 rok i mechanizmem Johanna Gottlieba Hinza z lat 1777–1790. Wysoka, smukła obudowa o ciemnoczerwonej barwie jest bogato dekorowana złoceniami, ornamentami oraz malowanymi scenami figuralnymi; w górnej części znajduje się tarcza zegara z rzymskimi cyframi.

Kolekcja ceramiki i szkła

W Pracowni Ceramiki i Szkła Oddziału Sztuki Dawnej znajduje się obecnie ponad 3000 obiektów. Jest to zbiór niezwykle różnorodny, prezentujący najważniejsze typy ceramiki: fajans, kamionkę, porcelanę, wyroby kaflarskie i garncarskie oraz wyroby ze szkła. Stanowi w dużej mierze kontynuację przedwojennej kolekcji Muzeum Miejskiego, po II wojnie światowej poszerzonej m.in. o fajanse i porcelanę z wytwórni polskich, której założeniem było przede wszystkim gromadzenie ceramiki nabywanej i używanej przez dawnych Gdańszczan.

Na pierwszym miejscu należy wymienić kolekcję cieszących się wielką popularnością w Gdańsku fajansów z Delft: głównie biało-niebieskich, dekorowanych kobaltem, z drugiej połowy XVII i XVIII wieku, a także ogromny, składający się z około 1000 sztuk, zbiór holenderskich fliz. Oprócz tego fajanse francuskie, niemieckie, szwedzkie, angielskie i śląskie, nieduża, acz warta uwagi reprezentacja fajansów hiszpańsko-mauretańskich, majoliki włoskiej i ceramiki habańskiej, a także kilka świetnych przykładów produkcji wytwórni polskich: Belwederu, manufaktury Karola Wolffa oraz Nieborowa. Szczególne miejsce w zbiorach pracowni zajmuje lokalna ceramika pomorska, w tym m.in. talerze z kolekcji gdańskiego kupca i kolekcjonera Lessera Giełdzińskiego oraz kafle i zrekonstruowane piece pochodzące z gdańskich kamienic. Liczną grupę – ponad 100 obiektów – stanowią też naczynia kamionkowe pochodzące m.in. z czołowych wytwórni nadreńskich: Siegburga, Raeren, Kolonii, Westerwaldu, a także Bolesławca, Bochni, Łużyc i Duingen. Niezwykle ciekawe są też przykłady wyrobów angielskich, w tym m.in. dzbanek z czarnej kamionki bazaltowej, którą wynalazł i wprowadził do produkcji Josiah Wedgwood I.

Kolejny duży i ważny zbiór w kolekcji to porcelana – chińska i japońska, m.in. ze schyłku dynastii Ming, z okresu cesarza Wan-li (1573–1620) czy porcelana eksportowa wyprodukowana w okresie cesarza Kangxi z dynastii Qing (1661–1722), następnie Miśnia, czyli pierwsza europejska manufaktura porcelany: najwcześniejsze przykłady z okresu Boettgera, Hoeroldta, pojedyncze elementy ze słynnych serwisów, m.in. z serwisu „łabędziego” czy z serwisu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, naczynia z okresu Marcoliniego. Jednym z najcenniejszych obiektów jest grupa porcelanowa ukazująca Biczowanie Chrystusa autorstwa Johanna Joachima Kaendlera, najwybitniejszego twórcy plastyki porcelanowej. Poza tym świetne przykłady porcelany niemieckiej, głównie z wytwórni berlińskiej i ze Śląska, wyroby manufaktury wiedeńskiej i porcelana polska z Korca i Baranówki. Mniej liczne w zbiorach pracowni są przykłady ceramiki z XX wieku. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują naczynia z wytwórni w Kadynach, porcelanowe figury według projektu Ernsta Barlacha, figurki z fajansu delikatnego z wytwórni w Pacykowie czy naczynia z fabryki porcelany w Ćmielowie.

Kolekcja szkła w zbiorach pracowni jest nieduża, ale ciekawa i dość zróżnicowana. Składa się na nią 71 naczyń oraz płytki witrażowe (niektóre z nich są wprawione w kwatery okienne). Przeważająca jej część pochodzi z przedwojennych zbiorów. Jest to w głównej mierze kolekcja szkła nowożytnego, z niewielkim udziałem szkieł antycznych i średniowiecznych. Znajdziemy w niej m.in. przykłady wyrobów niemieckich, czeskich, śląskich, a także szkła angielskie czy francuskie.

Kolekcja tkanin

Obecnie gdańska muzealna kolekcja tkanin i haftów liczy blisko 600 obiektów. Znajdują się wśród nich przedmioty o proweniencji europejskiej i orientalnej. Szczególnie cenne są zabytki bezpośrednio związane z Gdańskiem i Pomorzem.

W MNG przechowywane są wyroby z najważniejszych średniowiecznych ośrodków tkactwa europejskiego jak Sycylia, Hiszpania czy Lukka oraz Bliskiego Wschodu. Wśród piętnastowiecznych haftów szczególne miejsce zajmują hafty powstałe w klasztornej pracowni brygidek gdańskich.

Czasy nowożytne reprezentują wyroby włoskie, m.in. z Florencji i Wenecji. Tkaniny z XVII i XVIII wieku najczęściej łączone są z warsztatami i manufakturami francuskimi, w tym z największym ośrodkiem tkackim w Lyonie.

W zbiorze są też wyroby niemieckie [druki] oraz wyjątkowej klasy, choć niewielkich rozmiarów, hafty gdańskie.

Tekstylia z XIX i z początku XX wieku to zespół bardzo różnorodnych obiektów dekoracyjnych i akcesoriów mody, których miejsce wykonania sięga Dalekiego Wschodu lub pochodzą z domowych warsztatów pomorskich.

Wśród zachowanych tkanin są eksponaty unikatowe. Wyjątkowym i zarazem najstarszym zabytkiem w zbiorze muzeum jest tzw. ornat dzwonowaty, datowany na wiek XIII. Tradycja, a raczej legenda, łączy go z księciem Świętopełkiem Wielkim, a szata pochodzi z kościoła ponorbertańskiego w Żukowie.

Szczególne miejsce w zbiorze tkanin Muzeum Narodowego w Gdańsku zajmuje także zespół 189 paramentów średniowiecznych, pochodzących z Kościoła Mariackiego w Gdańsku.

Na początku XVII wieku wykonane zostały wyjątkowej klasy miniatury hafciarskie autorstwa Marii Schumann. Z końca stulecia i z początku wieku XVIII zachowały się hafty barwne i złote z klasztornych pracowni w Żukowie i Żarnowcu. W zbiorach Muzeum Narodowego znajduje się także zespół pasów kontuszowych m.in. z Kobyłki, Słucka oraz Lyonu.

ezus u Marii i Marty, Maria Schumann, Gdańsk, I połowa XVII wieku, obrazek haftowany. Scena rozgrywa się we wnętrzu i przedstawia siedzącego Jezusa w otoczeniu kilku kobiet zajętych pracami domowymi. W tle widoczne są fantastyczne, uskrzydlone stworzenia, a liczne elementy wyposażenia – naczynia, stół, krzesła i kosz – podkreślają domowy charakter przedstawienia. Historia św. Mikołaja, Maria Schumann, Gdańsk, I połowa XVII wieku, obrazek haftowany. Scena przedstawia św. Mikołaja siedzącego we wnętrzu oraz towarzyszące mu trzy kobiece postacie. W tle widoczna jest architektura z arkadą otwierającą się na dziedziniec z fontanną, a posadzkę zdobi geometryczny wzór z kwadratowych płyt. Antependium haftowane z szachownicą cesarską, Żarnowiec, 1721 rok. Prostokątna tkanina o jasnym tle jest bogato zdobiona symetryczną, wielobarwną dekoracją roślinną. Z centralnego kosza wyrastają fantazyjne kwiaty i wijące się łodygi w odcieniach zieleni, różu, błękitu, złota i brązu. Kapa z czerwonego aksamitu rytego tzw. ferronnerie, z haftowaną kolumną przy krawędziach i rozdzielającym ją na dwie części kapturem. Na pretekście, w wydzielonych kwaterach, postacie 8 Apostołów. Po prawej: św. Piotr z kluczem, Jan z kielichem, Andrzej z krzyżem X, Tomasz z włócznią. Po lewej: św. Paweł z mieczem, Jakub Starszy z laska pielgrzyma, Juda Tadeusz z pałką i Jakub Młodszy z kijem foluszniczym. Kaptur zakończony półkoliście, z przedstawieniem Ukrzyżowania w kaplicznym wnętrzu, z towarzyszącymi Maryją i św. Janem Ewangelistą. Ornat haftowany, po 1478 roku, Italia; Gdańsk – warsztat brygidek. Szata liturgiczna z zielonkawej tkaniny ozdobiona jest pionowymi pasami ornamentów roślinnych. Pośrodku znajduje się szeroki, bogato haftowany krzyż z przedstawieniem ukrzyżowanego Chrystusa oraz postacią klęczącą u jego stóp, otoczony wielobarwną dekoracją roślinną i medalionami. Ornat jedwabny, dzwonowaty, Sycylia, 2. połowa XIII wieku. Rozłożona szata liturgiczna ma szeroki, półkolisty kształt i jest wykonana z czerwonej tkaniny. Na środku oraz w górnej części ornatu biegną szerokie, złocistobrązowe pasy dekoracyjne z ornamentami. manutergium – ręcznik liturgiczny haftowany z lnianego płótna, ozdobiony haftem jedwabnym. Na obu częściach umieszczone zostały dwie sceny z przedstawieniem nowożeńców w połączeniu z emblematami miłosnymi: Drzewem Miłości i biało-czerwonym wieńcem z uskrzydlonym sercem w środku. Pas kontuszowy, Leo Madżarski, po 1777 roku, tkanina lita. Długi, prostokątny pas zdobi rytmiczny układ wąskich, pionowych pasów wypełnionych drobnymi motywami geometrycznymi i roślinnymi. Na obu końcach znajdują się większe kompozycje kwiatowe na ciemnym tle, a krótsze krawędzie wykończono długimi frędzlami.

Kolekcja metali

Bogata i różnorodna kolekcja zabytków metalowych liczy niemal 1500 przedmiotów. Trzon zbioru stanowią obiekty pozyskane przed II wojną światową. Przeważają wyroby gdańskich i pomorskich warsztatów, nie brakuje też znakomitych przykładów rzemiosła zachodnioeuropejskiego.

Wyjątkowa w skali ogólnopolskiej kolekcja złotnictwa obejmuje około 200 obiektów. Składają się na nią w większości dzieła gdańskich twórców, a także zabytki pochodzące z Prus Królewskich (Malbork, Elbląg, Toruń) i Książęcych (Królewiec) oraz z niemieckich ośrodków – Augsburga i Norymbergi. Wśród najstarszych obiektów w kolekcji – średniowiecznych naczyń liturgicznych z XIV i XV wieku – do najcenniejszych należy łódka na kadzidło z drugiej ćwierci XV wieku o formie średniowiecznego statku typu holk. W zbiorze znajdują się także nowożytne naczynia liturgiczne katolickie oraz protestanckie: kielichy, pateny, monstrancje oraz dzbany do Wieczerzy Pańskiej.

Najbardziej efektowną część kolekcji stanowią świeckie, luksusowe naczynia barokowe: puchary, kufle i kubki oraz przedmioty zbytku, m.in. puchar o czarze w kształcie winnego grona Nathanaela Schlaubitza z początku XVIII wieku oraz figura strusia, wykonana ze strusiego jaja w oprawie ze srebra, dzieło Benjamina Berendta I z lat 1713–1730. Słynne gdańskie kufle reprezentowane są w zbiorach muzeum dziesięcioma obiektami wysokiej klasy, z mistrzowsko wykonanymi w wysokim reliefie scenami o tematyce rodzajowej lub zaczerpniętej z Biblii i historii starożytnej. Świadectwem obyczajowości dawnych miejskich bractw i korporacji są srebrne wilkomy – ceremonialne puchary powitalne, używane podczas przyjmowania do cechu nowego członka. Wyróżniają się szczególnie dwa obiekty: puchar żeglarzy morskich z rogu żubra (druga połowa XV wieku) oraz wilkom szyprów wiślanych z 1727 roku, dzieło Johanna Jöde, o bogatym programie ikonograficznym związanym z żeglugą wiślaną.

Zbiór dawnej cyny liczy około 170 obiektów, datowanych od XV do połowy XIX wieku. Pochodzą głównie z warsztatów gdańskich, ale także malborskich, elbląskich oraz zachodnioeuropejskich (m.in. Niemcy, Szwajcaria). W kolekcji znajdują się przedmioty codziennego użytku: konwie, dzbany, półmiski, talerze, kubki, kufle, łyżki, teryny, maselnice, cukiernice, miarki; są także obiekty o funkcji dekoracyjnej, jak np. zdobione grawerunkiem talerze i półmiski z dekoracją ornamentalną i figuralną. Do przedmiotów o przeznaczeniu kościelnym należą krzyże i wazoniki ołtarzowe, monstrancja, garnitury lichtarzy, misy chrzcielne. Rzadkością są najstarsze obiekty: średniowieczne ampułki mszalne oraz konew tzw. hanzeatycka.

Najliczniejszą część zbioru przedmiotów metalowych – około 450 obiektów – stanowią żelazne wyroby kowalsko-ślusarskie. Słynne gdańskie kraty reprezentowane są m.in. przez kratę z obudowy studzienki przy Wielkiej Zbrojowni w Gdańsku (ok. 1609) oraz inne przykłady kowalstwa architektonicznego: balustrady i poręcze z przedproży, kraty z nadświetli oraz kute bramki. Muzeum posiada też bogaty zbiór zamków, okuć i kołatek oraz skrzynie-skarbce.

W kolekcji wyrobów kutych w miedzi i mosiądzu oprócz różnorodnych naczyń i szkandeli znalazły się duże mosiężne reflektory, dwie norymberskie sztancowane misy ze sceną Grzechu Pierworodnego oraz grupa przedmiotów związanych z obyczajami dawnych korporacji rzemieślniczych: skarbonki cechowe z XVII i XVIII wieku, wywieszki i szyldy oraz obesłania.

Rzemiosło ludwisarskie reprezentuje zbiór świeczników ołtarzowych i świeckich z XV–XVIII wieku oraz kolekcja moździerzy licząca około 30 obiektów, wśród nich moździerze gotyckie z XV wieku.

Nieliczny, lecz cenny zespół stanowią zegary, m.in. zegar wieżyczkowy z 1565 r., piaskowe zegary kazalnicowe, wczesny siedemnastowieczny gdański zegar ścienny, a także grupa zegarów kaflowych, wśród nich efektowny osiemnastowieczny gdański kaflak w jubilerskiej obudowie, sygnowany przez Johanna Simona Betzmeyera, zachowany w komplecie z kuferkiem podróżnym.

Łódka na kadzidło, wykonana prawdopodobnie w Gdańsku w drugiej ćwierci XV wieku z kutej i złoconej miedzi. Naczynie ma formę stylizowanego statku o wysokich burtach zaznaczonych poziomymi pasami, z podniesionymi partiami dziobu i rufy. Całość osadzona jest na niewielkiej, dekoracyjnie ukształtowanej podstawie. Puchar „winne grono” wykonany przez gdańskiego złotnika Nathanaela Schlaubitza na początku XVIII wieku. Złoczone srebrne naczynie ma okazałą czaszę uformowaną na wzór kiści winogron, osadzoną na smukłym trzonie ozdobionym motywami roślinnymi. Zwieńczenie pucharu dekoruje figurka ptaka z rozpostartymi skrzydłami. Figura strusia wykonana przez gdańskiego złotnika Benjamina Berendta I w latach 1713–1730. Dekoracyjny przedmiot przedstawia stojącego strusia, którego tułów tworzy naturalne jajo oprawione w srebro. Srebrne elementy szczegółowo odwzorowują długą szyję, głowę, skrzydła, ogon i nogi ptaka, a całość wspiera się na ozdobnej, okrągłej podstawie. Kufel z motywami biblijnymi wykonany przez gdańskiego złotnika Nathanaela Schlaubitza pod koniec XVII wieku. Cylindryczny korpus zdobi rozbudowana, repusowana scena figuralna z licznymi postaciami, a złocone obramienia dekoracja roślinna i główki puttów. Naczynie ma masywne, fantazyjnie wygięte ucho z dekoracją figuralną oraz pokrywę. Kufel z przedstawieniem królowej Saby, wykonany przez gdańskiego złotnika Benedicta Clausena pod koniec XVII wieku. Cylindryczny korpus zdobi rozbudowana, repusowana scena figuralna ukazująca królową na tronie w otoczeniu licznych postaci. Srebrne naczynie ma częściowo złocone obramienia, dekoracyjne ucho oraz pokrywę zwieńczoną figurką ptaka. Wilkom gdańskich żeglarzy morskich z 2. połowy XV wieku, wykonany z rogu żubra oprawionego w złoconą miedź. Naczynie ma formę fantastycznego ptaka: zakrzywiony róg tworzy jego korpus, wsparty na dwóch metalowych nogach zakończonych szponami. Pokrywę zdobi głowa ptaka z zakrzywionym dziobem, a metalową oprawę uzupełniają ornamenty i inskrypcja. Wilkom gdańskich szyprów wiślanych wykonany przez Johanna Jödego w 1727 roku. Bogato dekorowane srebrne naczynie ma czaszę zdobioną medalionami portretowymi, ornamentami oraz przedstawieniem żaglowca. Podtrzymuje ją figura brodatego mężczyzny z wiosłem i naczyniem, z którego wypływa strumień wody, otoczona u podstawy trzema postaciami kobiecymi. Poszczególne elementy wilkomu są częściowo złocone. Konew hanzeatycka wykonana przez nieznanego konwisarza z kręgu nadbałtyckiego około 1500 roku. Cynowe naczynie ma pękaty, zaokrąglony korpus, smukłą szyję i rozszerzający się ku górze wylew zamknięty pokrywą. Z boku znajduje się wysokie, łukowato wygięte ucho połączone zawiasem z pokrywą. Zegar wieżyczkowy wykonany w 1565 roku przez zegarmistrza posługującego się inicjałami TW lub WT, prawdopodobnie w Wiedniu lub Innsbrucku. Prostokątna, bogato złocona obudowa jest pokryta rytowanymi dekoracjami figuralnymi i ornamentalnymi, a na przedniej ściance znajduje się okrągła tarcza ze wskazówkami. Zegar wieńczy półkolista kopuła ujęta ozdobnymi pasami. Zegar kaflowy wykonany około 1750 roku w Gdańsku przez Johanna Simona Betzmeyera. Bogato zdobiona, złocona obudowa ma falisty, wieloboczny kształt i wspiera się na dekoracyjnych nóżkach. Na srebrzystej tarczy znajdują się podziałki z cyframi oraz ozdobne wskazówki dekorowane czerwonymi granatami. Krata studzienki przy Wielkiej Zbrojowni w Gdańsku, wykonana około 1609 roku. Ażurową konstrukcję z kutego żelaza tworzą przeplatające się, spiralnie zwijane pręty układające się w rozbudowany ornament. Dekorację uzupełniają złocone motywy roślinne, fantastyczne stworzenia oraz elementy uzbrojenia. Krata-bramka wykonana w Gdańsku w 1. ćwierci XVII wieku. Ażurową konstrukcję z kutego żelaza tworzą symetrycznie przeplatające się, spiralnie zwinięte pręty, uzupełnione stylizowanymi motywami roślinnymi. Górna część bramki ma asymetryczny, łukowaty kształt i bogatą dekorację z wijących się ornamentów.