Polityka gromadzenia zbiorów na lata 2026–2030

NOMUS – Nowe Muzeum Sztuki to najmłodszy dział Muzeum Narodowego w Gdańsku. Jego kolekcja i program merytoryczny koncentrują się na sztuce współczesnej oraz na tworzeniu lokalnej historii sztuki w odniesieniu do kontekstu ogólnopolskiego i międzynarodowego.

NOMUS – Dział Sztuki Współczesnej MNG
1.1. Historia i syntetyczny opis kolekcji
W 2015 roku z inicjatywy prezydenta miasta Gdańska Pawła Adamowicza, marszałka województwa pomorskiego Mieczysława Struka oraz Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Małgorzaty Omilanowskiej podjęto decyzję o utworzeniu NOMUS – Nowego Muzeum Sztuki jako działu Muzeum Narodowego w Gdańsku. Autorką manifestu NOMUS i jego pierwszą kierowniczką była Aneta Szyłak.

Oficjalne otwarcie NOMUS odbyło się w 2021 roku w historycznym budynku dawnej szkoły budowy okrętów wykupionym przez Gminę Miasta Gdańska w 2016 roku. Obiekt mieści się w powstającej dzielnicy Młode Miasto, na terenach dawnej Stoczni Gdańskiej. Kolekcja NOMUS jest zbiorem stosunkowo młodym i wymagającym pogłębionych działań. Dotychczasowe zakupy oraz darowizny od artystek i artystów stanowią punkt wyjścia do dalszej pracy nad jej poszerzaniem i kształtowaniem.

1.2. Struktura zbiorów
Ogólnopolska i międzynarodowa kolekcja NOMUS
Kolekcja ma charakter ogólnopolski i międzynarodowy, w jej skład wchodzą dzieła reprezentujące aktualne zjawiska w sztuce współczesnej. Zbiór obejmuje znaczące prace artystek i artystów ukazujące wielość postaw artystycznych i wykorzystywanych technik, zarówno tradycyjnych jak malarstwo czy rysunek, jak i nowszych jak fotografia czy wideo art. Taki szeroki dobór prac artystycznych ujawnia interdyscyplinarną specyfikę kolekcji sztuki współczesnej. Celem polityki gromadzenia zbiorów NOMUS jest odejście od linearnej,
kanonicznej narracji historii sztuki na rzecz sieciowego, polifonicznego modelu, w którym uwzględnia się wielość doświadczeń, języków i perspektyw.

Gromadzone dzieła odzwierciedlają zarówno lokalne, jak i globalne procesy społeczne, polityczne, ekonomiczne oraz klimatyczne. Szczególne miejsce w kolekcji zajmują prace podejmujące tematykę migracji, wielokulturowości, ahierarchiczności, feminizmu, queer, zwrotu posthumanistycznego, praw człowieka, relacji z naturą oraz przemian społecznych i politycznych o różnorodnym i wielojęzykowym charakterze. Kolekcja świadomie akcentuje te obszary, ponieważ stanowią jedne z najważniejszych punktów odniesienia dla współczesnej
refleksji artystycznej i kuratorskiej. Migracja i wielokulturowość to zjawiska, które w XXI wieku determinują kształt społeczeństw – od doświadczeń uchodźczych i przymusowych przesiedleń, przez dobrowolne procesy mobilności, aż po tworzenie nowych tożsamości
hybrydycznych i diaspor oraz wspólnot. W sztuce współczesnej znajdują wyraz zarówno w dokumentalnym rejestrowaniu tych procesów, jak i metaforycznych, poetyckich obrazach, które przekraczają granice geograficzne i językowe. Kluczowe jest także pogłębienie tematów
wpisujących się w zwrot posthumanistyczny – nurt redefiniujący relacje między człowiekiem, zwierzęciem, maszyną i środowiskiem. Artyści eksplorują tu kwestie technologii, sztucznej inteligencji, bioartu czy ekologii, wskazując na konieczność przekroczenia antropocentrycznego modelu kultury.

Nowa szkoła gdańska
To kolekcja dzieł sztuki powstałych od lat 80. XX wieku tworzonych przez lokalne środowisko artystyczne, które ukształtowało przełomową „nową szkołę gdańską”. Początek tej dekady był momentem zwrotnym dla sztuki w Gdańsku, Trójmieście i na Pomorzu – naznaczonym
atmosferą pierwszej Solidarności, kryzysem ekonomicznym, stanem wojennym, protestami społecznymi oraz aktywnym udziałem artystów, alternatywnej sceny muzycznej i ruchu anarchistycznego. Wydarzenia te doprowadziły do awangardowego zerwania z ówczesnym
głównym nurtem artystycznym i jego instytucjami.

Priorytetem jest przywrócenie i wzmocnienie znaczenia „nowej szkoły gdańskiej” oraz sztuki okresu transformacji ustrojowej w historii NOMUS i jego kolekcji. To zjawisko, wyjątkowe w skali ogólnopolskiej, odgrywało kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości gdańskiego
środowiska artystycznego i pozostawiło istotny ślad w historii współczesnej sztuki w Polsce. Dokumentowanie jego dorobku i integracja tych prac w narracji kolekcji pozwala oddać pełny obraz przemian artystycznych i społecznych ostatnich dekad. Dla NOMUS ruchy kulturowe tamtego okresu oraz dokumentacja ich działalności mają szczególne znaczenie. Z gdańskiej perspektywy kluczowe jest podkreślenie roli grup, formacji, środowisk oraz indywidualnych postaw artystycznych, które rozwijały się w latach 80., 90. i na początku XXI wieku.

Archiwa
Zbiór obejmuje materialne oraz analogowe i cyfrowe artefakty, dokumentacje artystyczne oraz dokumenty życia artystycznego w Polsce i na świecie od lat 80. XX wieku. Obszar ten stanowi kluczowy element polityki gromadzenia, ponieważ współczesne praktyki artystyczne coraz częściej wykraczają poza materialny obiekt i opierają się na procesie, wydarzeniu, performansie czy efemerycznym geście. Archiwa pozwalają uchwycić i zachować te ulotne przejawy twórczości, a tym samym dokumentować szeroki kontekst powstawania sztuki.
W ramach Archiwów gromadzone są: Archiwa Artystek i Artystów – indywidualne zbiory dokumentów, notatek, szkiców, fotografii,
nagrań czy korespondencji, które umożliwiają rekonstrukcję praktyk twórczych i biografii artystycznych. Ich obecność w kolekcji wzmacnia reprezentację różnorodnych perspektyw, szczególnie tych dotychczas marginalizowanych, takich jak twórczość kobiet, artystów
queerowych czy działających poza głównymi ośrodkami artystycznymi; Archiwum Historii Mówionej – dokumentujące relacje i wspomnienia artystek, artystów, kuratorek, krytyków i innych uczestników życia artystycznego. Praktyka oral history wpisuje się w globalny trend odchodzenia od wyłącznie instytucjonalnych narracji na rzecz polifonicznych świadectw, w których głos jednostki zyskuje rangę źródła historycznego. Dzięki temu kolekcja nie tylko rejestruje same dzieła, ale także społeczny i polityczny kontekst ich
powstawania.

Ważnym dopełnieniem jest seria wydawnicza KRYTYKA SZTUKI – antologie tekstów krytyczek sztuki, która poszerza pole archiwizacji o wymiar teoretyczny i dyskursywny. Włączenie tekstów krytycznych i interpretacyjnych do zbiorów podkreśla wagę słowa pisanego jako
integralnej części życia artystycznego, a jednocześnie umożliwia badanie relacji między praktyką twórczą a jej odbiorem, opisywaniem i wartościowaniem.

Gdańska Kolekcja Sztuki Współczesnej
Gdańska Kolekcja Sztuki Współczesnej jest od 2017 roku fundowana przez Miasto Gdańsk i sukcesywnie przekazywana pod opiekę Muzeum Narodowego w Gdańsku jako depozyt w zbiorach NOMUS – Nowego Muzeum Sztuki. Kolekcja rozwija się dzięki corocznemu naborowi prac, którego kluczowym aspektem jest demokratyzacja procesu jej tworzenia. Spośród kilkuset zgłoszeń eksperckie jury wybiera dzieła najlepiej odpowiadające założeniom programowym kolekcji. Istotnym kryterium są również walory kulturotwórcze proponowanych dzieł – ich odniesienia do wartości, które budują tożsamość miasta i z którymi Gdańsk się utożsamia: wolności, solidarności, równości i otwartości.
Kuratorki działu NOMUS wraz z zespołem MNG zajmują się katalogowaniem, opracowywaniem i udostępnianiem gromadzonych zbiorów oraz organizacją wystaw i spotkań z osobami artystycznymi w ramach Gdańskiej Kolekcji Sztuki Współczesnej.

1.3. Strategia rozbudowy kolekcji
NOMUS stawia sobie za cel stworzenie wnikliwego obrazu sztuki na Pomorzu rozumianego nie tylko jako zjawisko z zakresu kultury wizualnej, ale także teatru, muzyki, fotografii, filmu, niszowych wydawnictw i ruchów artystyczno-społecznych. Tak szerokie ujęcie pozwoli uchwycić dynamikę lokalnego środowiska twórczego, które wytwarza sztukę na styku dyscyplin, w dialogu z kontekstem społecznym, historycznym i urbanistycznym. NOMUS podejmuje także refleksję nad rewitalizacją terenów postoczniowych i dziedzictwem
industrialnym, traktując je jako kluczowe elementy tożsamości Gdańska i Pomorza. Dzięki takiemu podejściu wpisuje się w globalne tendencje, w których to muzea badają relacje między sztuką, przestrzenią miejską i procesami społecznymi, stając się laboratorium pamięci
i krytycznej refleksji: nie tylko poprzez zachowanie i przechowanie obiektów, lecz także kontekstualizując procesy społeczne, w tym procesy deindustrializacji i gentryfikacji.

Nabytki 2026–2030
W latach 2026–2030 priorytety gromadzenia zbiorów muzealnych i archiwalnych NOMUS zostały określone na podstawie dotychczasowej historii tworzenia kolekcji, założeń programowych oraz luk zidentyfikowanych w trakcie jej weryfikacji.

Paneuropa
W ostatnim czasie realia funkcjonowania muzeów uległy znaczącej zmianie. Pandemia COVID-19, kolejne zawirowania gospodarcze, rosnący populizm, kryzys klimatyczny, masowe migracje, kryzys uchodźczy i wojny toczące się na świecie pokazują, jak ważne jest tworzenie sztuki, która angażuje i prowokuje do refleksji. W tym procesie szczególną rolę odgrywają muzea, które poprzez swoje programy i działania mogą nie tylko reagować na globalne wyzwania, lecz także wzmacniać postawy solidarności, otwartości i odpowiedzialności społecznej. W tym kontekście termin „Paneuropa” odwołuje się do wizji Europy rozumianej nie jako jednolita całość polityczna czy geograficzna, ale jako złożona wspólnota doświadczeń, napięć i dialogów. Priorytet ten wpisuje się w międzynarodowe trendy polityk kolekcjonerskich, w których coraz większą rolę odgrywają zagadnienia transnarodowości i krytycznej historii Europy.
W ramach tego obszaru kluczowe jest pozyskiwanie prac, które problematyzują:
▪️ wątki emancypacyjne i inkluzywne – od feminizmu i ruchów queerowych, przez prawa mniejszości etnicznych, aż po działania na rzecz solidarności społecznej;
▪️ relacje między centrum a peryferiami, w szczególności głos artystów z regionów marginalizowanych w dominujących narracjach o „Europie” (Europa Środkowo-Wschodnia, Bałkany, kraje graniczne UE);
▪️ procesy integracji i dezintegracji europejskiej, w tym kwestie granic, tożsamości narodowych i ponadnarodowych;
▪️ skutki globalnych kryzysów (wojny, migracje, kryzys klimatyczny) na życie jednostek i społeczności w Europie;
▪️ dziedzictwo kolonializmu i neokolonializmu w Europie oraz postawy wobec „innych” kultur, w tym problematykę gościnności i wielokulturowości.

1.4. Sposoby pozyskiwania
Pozyskiwanie dzieł do kolekcji odbywa się poprzez zakupy bezpośrednio od artystek i artystów, ich spadkobierców, a także od instytucji czy osób prywatnych. Kluczowym elementem procesu jest współpraca z zabytkoznawcami oraz ekspertami rynku sztuki, co umożliwia uzyskanie rzetelnych i aktualnych wycen.

W 2025 roku NOMUS pozyskał do kolekcji trzy prace Grzegorza Klamana, w tym unikatową rzeźbę „Człowiek niosący żółwia” z programu „Narodowe kolekcje sztuki współczesnej 2025” będącego w dyspozycji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dzieła do kolekcji trafiają także dzięki indywidualnym darowiznom, depozytom oraz jako pozyskania własne (uratowane archiwa twórczyń i twórców).

Opracowały: Aleksandra Grzonkowska, Maja Murawska, kuratorki działu NOMUS
9.09.2025