Historia zbiorów Działu Kolekcja Sztuki Nowoczesnej

Dział Kolekcja Sztuki Nowoczesnej mieści się w zabytkowym Pałacu Opatów, dawnej siedzibie opatów cysterskich w Oliwie, otoczonej parkiem w stylu francuskim i angielskim, nieopodal katedry. W skład Działu wchodzą pracownie: Malarstwa Polskiego XIX i Początku XX wieku, Malarstwa i Rysunku Współczesnego, Współczesnej Grafiki Artystycznej, Współczesnej Tkaniny Artystycznej, Rzeźby Współczesnej i Ceramiki Współczesnej. 

Pracownia Malarstwa Polskiego XIX i początku XX wieku

Malarstwo polskie XIX i początku XX wieku muzeum zaczęło kolekcjonować po 1945 roku. Pierwsze prace artystów polskich z tego czasu były przekazami Ministerstwa Kultury i Sztuki, które miały zresztą podłoże natury ideologicznej. Chodziło o stworzenie wizerunku Gdańska jako miasta polskiego, w którym naczelną rolę kulturotwórczą pełnili przede wszystkim artyści polscy. Pierwsza wystawa malarstwa polskiego odbyła się w 1948 roku a była możliwa dzięki m.in. depozytom z Muzeum Narodowego w Warszawie. Obecnie kolekcja jest przeglądem kierunków i tendencji w sztuce polskiej XIX i początku XX wieku. W nurt malarstwa romantycznego świetnie wpisują się obrazy Piotra Michałowskiego. Malarstwo portretowe XIX wieku jest reprezentowane przez obrazy Andrzeja Grabowskiego, Wojciecha Gersona oraz Aleksandra Kotsisa. Malarstwo pejzażowe XIX i początku XX to wyśmienite pejzaże Józefa Chełmońskiego, Jana Stanisławskiego czy Stanisława Kamockiego. Tendencje impresjonistyczne w malarstwie polskim to obrazy Władysława Podkowińskiego, Józefa Pankiewicza, Leona Wyczółkowskiego i Juliana Fałata. Malarstwo historyczne jest prezentowane jednym obrazem koryfeusza polskiego malarstwa historycznego Jana Matejki – „Śmierć Leszka Białego” z 1880. To niewielkich rozmiarów kompozycja olejna przedstawiająca śmierć Leszka Białego, księcia krakowskiego, syna Kazimierza II Sprawiedliwego, na ogólnopolskim wiecu książąt w Gąsawie w 1227 roku. Uczniami Jana Matejki byli Jacek Malczewski i Stanisław Wyspiański. W muzealnej kolekcji jest 6 obrazów Malczewskiego, który wychodząc od malarstwa historycznego stał czołowym polskim malarzem symbolistą.  W zbiorach muzealnych posiadamy tylko jedną pracę Stanisława Wyspiańskiego, ale jest to fantastyczny portret Ireny Solskiej, wybitnej aktorki, która w 1901 roku zagrała nastrojową i pełną erotyzmu Rachelę w „Weselu”, dramacie napisanym przez artystę. W kolekcji muzeum jest po jednej pracy Aleksandra Gierymskiego i Władysława Ślewińskiego. Obie prace są charakterystyczne dla twórczości artystów. Dziewięć obrazów pędzla Olgi Boznańskiej, portrety kobiece i wizerunki kwiatów, w kolekcji MNG daje wyobrażenie o wybitnym i jednocześnie niezwykle oryginalnym talencie malarskim artystki, która swoje życie artystyczne dzieliła pomiędzy Krakowem, Monachium a przede wszystkim Paryżem. Malarstwo Wojciecha Weissa zdaje się być pomostem łączącym malarstwo początku XX wieku z okresem dwudziestolecia międzywojennego. Szeroko pojęty nurt malarstwa kolorystycznego w dwudziestoleciu międzywojennym reprezentują: Felicjan Szczęsny Kowarski, Karol Larisch, Jan Rubczak, Juliusz Studnicki i Wacław Wąsowicz. Od neoimpresjonistycznych wizji Kowarskiego, poprzez związanych z grupą „Pryzmat” wrażliwych kolorystów Karola Larischa i Juliusza Studnickiego do syntetycznego traktowania linii i koloru w obrazach Jana Rubczaka z grupy „Jednoróg” oraz wykazującego inklinacje formistyczne malarstwa Wacława Wąsowicza, są nieustannym dialogiem z potęgą i mocą koloru. Zupełnie na tym tle osobną rzeczą wydaje się twórczość Tadeusza Makowskiego, który wychodząc od inspiracji malarstwem Paula Gauguina i Marcela Gromaire`a malował obrazy, w których osiągnął nie tylko charakterystyczny i rozpoznawalny własny styl, ale również prawie klasyczną jedność formy i treści. W zbiorach MNG jest tylko jedna praca artysty – „Mała wieśniaczka”, w której są ewidentne wpływy bretońskiego okresu w twórczości Paula Gauguina.

Pracownia Malarstwa i Rysunku Współczesnego

Pracownia Malarstwa i Rysunku Współczesnego w obecnym kształcie powstała w roku 1989, przejmując ciągłość opieki nad zbiorami malarstwa i rysunku współczesnego z dawnego ogólnego Działu Sztuki Współczesnej muzeum. Przeważają obrazy, które są uzupełnione rysunkami, które stanowią tylko 10 % całości jej zbiorów.

W powojennej działalności gdańskiego muzeum od początku pozyskiwano dzieła współczesnego malarstwa i rysunku. Pierwszą pracą w zbiorach była akwarela Antoniego Suchanka Po burzy nad starym światem (1945) − symboliczna kompozycja ukazująca zniszczenia dokonane w czasie II Wojny Światowej. Muzeum nie posiadało wówczas jeszcze sprecyzowanej koncepcji gromadzenia sztuki najnowszej. Powoli rodziło się życie artystyczne Wybrzeża, w którym prym wiedli założyciele i pierwsi profesorowie Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych. Dopiero w latach 60.  do kolekcji muzealnej zaczęto planowo włączać dzieła sztuki współczesnej.

Zbiory powiększały się stopniowo – poprzez zakupy i darowizny od samych twórców, osób prywatnych, galerii, instytucji; przekazy, między innymi Ministerstwa Kultury i Sztuki, Centralnego Biura Wystaw Artystycznych i nieocenionego Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuki. Ważnym elementem uzupełniania kolekcji stały się także depozyty, które często przeradzały się w darowizny.

W początkowym okresie tworzenie kolekcji ukierunkowane było głównie na twórców miejscowych, także gros wystaw indywidualnych i problemowych dotyczyło sztuki Wybrzeża. W latach 70. i 80.  XX wieku do kolekcji pozyskano obrazy abstrakcjonistów: Henryka Stażewskiego, Stefana Gierowskiego, Romana Artymowskiego, Ryszarda Winiarskiego, Aleksandra Kobzdeja, Jana Tarasina, Marii Jaremy, Jerzego Tchórzewskiego, Jonasza Sterna, Kajetana Sosnowskiego i innych. W 1983 roku muzeum wzbogaciło się o 360 prac ofiarowanych przez Halinę Nałęcz, Polkę zamieszkałą w Londynie i prowadzącą galerię sztuki „Drian Galleries”. Na kolekcję składają się oprócz malarstwa brytyjskiego, również prace twórców z innych państw europejskich i pozaeuropejskich oraz polskich malarzy działających na emigracji: Marka Żuławskiego, Zbigniewa Adamowicza, Franciszki Themerson.  W 2015, dzięki hojności brytyjskiego artysty Basila Alkazzi’ego, powstał Fundusz Zakupowy imienia jego i Halimy Nałęcz, którego celem jest promocja polskich młodych artystów poprzez zakupy ich dzieł do zbiorów. Z Funduszu zostało kupionych ponad 200 dzieł. Ponadto Basil  Alkazzi podarował muzeum ze swojej kolekcji 70 prac artystek  i artystów działających w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Japonii i Korei Południowej, w tym pastel Davida Hockney’a.

W gdańskich zbiorach szczególnie dobrze reprezentowany jest powojenny nurt malarstwa kolorystycznego. Wynika to zarówno z historii powstawania zbiorów, jak i z dużego wpływu tej tendencji na dalsze poczynania twórcze następnych generacji malarzy Wybrzeża. Znajdują się tu zarówno prace pierwszych profesorów gdańskiej PWSSP: Janusza Strzałeckiego, Juliusza Studnickiego, Krystyny Łady-Studnickiej, Józefy Wnukowej, Jana Wodyńskiego, Jacka Żuławskiego, Hanny Żuławskiej, dawnych kapistów związanych również z sopocką uczelnią: Artura Nachta-Samborskiego, Jana Cybisa, Piotra Potworowskiego, jak też kolorystów innych ośrodków: Zbigniewa Pronaszki, Czesława Rzepińskiego, Wacława Taranczewskiego, Hanny Rudzkiej-Cybisowej, Eugeniusza Eibischa. W kolekcji znajdują się również prace twórców miejscowych, tradycjonalistów, których pomorski rodowód sięga czasów przedwojennych: Antoniego Suchanka, Mariana Mokwy, Stanisława Chlebowskiego – muzeum przejęło spuściznę po tym artyście w liczbie 264 prac.

Oprócz zbiorów dzieł będących własnością muzeum, jest też grupa prac przekazanych w depozyt, w tym cenna kolekcja 23 obrazów Henryka Stażewskiego, nad którą muzeum sprawuje pieczę. W 2017 roku dzięki dotacji ministerialnej udało się wykupić z depozytu 3 obrazy Stażewskiego oraz 2 gwasze Józefa Szajny.

Pracownia Współczesnej Grafiki Artystycznej

Zbiór grafiki współczesnej Muzeum Narodowego w Gdańsku pokazuje dzisiejsze oblicze grafiki współczesnej, choć stanowi w pewnej mierze kontinuum grafiki dawnej – jeszcze w początkach lat powojennych prace nawiązywały do czarno-białej tradycji graficznej międzywojnia. Grafików przybyłych z przedwojennego Wilna i Lwowa, zafascynowało malownicze wybrzeże oraz historyczne przedstawienia morskie ze zbiorów muzeum Pomorskiego. Tematykę tę kultywowały liczne polskie lub międzynarodowe konkursy graficzne – co spowodowało powstanie niezwykle interesującej i unikalnej kolekcji o tematyce morskiej i opiewającej ziemię Pomorską – pejzaże, porty, zamki, ludzie morza… Początkowo zbiór budowano jako kolekcję sztuki regionalnej, jednakże z czasem stał się także współczesnym zapisem przemian zachodzących w sztuce. Prezentuje więc dzieje samej grafiki jako dyscypliny wyemancypowanej, która dzięki poszukiwaniom i eksperymentom – wprowadzaniu nowych technik, wielkich formatów, mocnego koloru, współczesnej ikonografii – staje się raczej bliższa współczesnemu malarstwu niż dawnej grafice. Zbiór dokumentuje drogę dyscypliny graficznej i w Polsce, i na Wybrzeżu,  odzwierciedlając zjawiska artystyczne z lat 50. 60., 70. i późniejszych. W historii zbioru zawiera się także historia powojennego Wybrzeża z barwnym życiem kulturalnym Trójmiasta – letniej stolicy Polski tamtego czasu. Wystawy tematyczne, przeglądy sztuki ogólnopolskiej, nadbałtyckie czy polsko-fińskie konkursy grafiki marynistycznej, w których  brali udział znakomici artyści z całej Polski, a niekiedy i europejskiej, dawały także możliwość rejestracji  najciekawszych nurtów i zjawisk artystycznych zarówno w grafice Wybrzeża jak i Polski, a czasem i niektórych trendy sztuki światowej, obrazujących rozwój grafiki 2. połowy XX wieku.

Po trendach realistycznych nastąpił w grafice czas rozważań metaforyczno-aluzyjnych, surrealno-abstrakcyjnych oraz kontestacji świata współczesnego pod sztandarem Nowej Figuracji, oscylującej z czasem w kierunku Nowej Ekspresji lat 80. Równolegle pojawiały się nowatorskie rozwiązania formalne odpowiadające nowym treściom, jak choćby fotograficzny przekaz rzeczywistości – hiperrealizm, fascynacje kulturą masową, czy też dążenia w kierunku informelu.

Wśród wielu nazwisk artystów występujących w zbiorze grafiki wymienić warto Stanisława Wejmana, Józefa Gielniaka, Leszka Rózgę, Lucjana Mianowskiego, Stanisława Fijałkowskiego, Jana Tarasina Romana Opałkę, Ryszarda Otrębę, Janusza Przybylskiego, Andrzeja Kalinę.

Grafikę Wybrzeża reprezentują Bolesław i Władysława Rogińscy, Stanisław Żukowski, Władysław Lam, Antoni Suchanek, Ryszard Stryjec, Wiesław Dembski, Jan Góra, Sławomiry Grabowy, Cezary Paszkowski, Alina Jackiewicz-Kaczmarek, Stanisław Borysowski Czesław Tumielewicz, Jerzy Ostrogórski oraz awangarda lat 80. w tym Janusz Akermann, Sławomira Witkowskiego, Zbigniewa Gorlaka oraz prace młodszego pokolenia  –  Dariusza Syrkowskiego, Michała Wójcika.

Zbiór współczesnej grafiki obcej jest stosunkowo niewielki. Cennym przykładem sztuki światowej wpisującym się w XX-wieczną awangardę są trzy serigrafie Fernanda Légera z wczesnych lat 50. Są też prace  z daru Halimy Nałęcz z Londynu. Nabytkami z ostatnich lat są prace graficzne podarowane przez artystę i mecenasa sztuki Basila Alkazziego do zbiorów MNG – wśród nich prace klasyków współczesnej sztuki światowej jak i sztuki najnowszej, w tym grafiki  Davida Hockney’a, Kolekcję niezwykle istotną i unikatową wśród polskich zbiorów muzealnych stanowią 72 grafiki Güntera Grassa.

Pracownia Współczesnej Tkaniny Artystycznej

Zbiór współczesnej tkaniny artystycznej jest niewielką, ale raczej spójną kolekcją, budowaną dość konsekwentnie po wojnie w Muzeum Pomorskim. Zdecydowanie obrazuje rozwój i poszukiwania artystyczne tkaniny unikatowej na Wybrzeżu.

Tradycje międzywojenne podjęte w Polsce po roku 1945, dotyczyły nie tylko tkanin opartych na osnowie i wątku, rozpoczęto bowiem i poszukiwania w obrębie tkaniny zdobionej powierzchniowo, nawiązującej do historycznej kołtryny. Dla rozwoju polskiej unikatowej tkaniny malowanej duże znaczenie miała działalność artystycznego środowiska Wybrzeża, z nowatorskim ośrodkiem w Gdańskiej PWSSP. Malarski koloryzm z lat powojennych wpływał również na rozwój tkaniny artystycznej.  Wcześniejszą pracownię tkacką zastąpiono  pracownią tkaniny dekoracyjnej, którą przejęła Józefa Wnukowa, tworząc warsztat druku sitowego na tkaninie. Inspiracją stała się włoska kołtryna ozdobna malowana lub drukowana. Pokrywano ją stylizowanymi ornamentami kwietnymi niekiedy pejzażami lub  postaciami. Adepci PWSSP, tworzyli wielkie tkaniny, kreujące nierealny, magiczno-baśniowy świat, złożony najczęściej ze stylizowanych roślin, przedmiotów, ptaków, postaci zwierząt i ludzi. W kolekcji Muzeum reprezentują je między innymi  prace Zuli i Mariana Strzeleckich czy Anny Wójcik – w klimacie tapiserii francuskich. Zamawiano je do wnętrz zabytkowych lub budynków publicznych (Ratusz Główny w Gdańsku, Filharmonia w Bydgoszczy). Świat radosnego koloru szkoły sopockiej widać także w tkaninach powstających w nowoczesnej technice sitodruku, o ogromnych wymiarach z monumentalną i często abstrakcyjną kompozycją: między innymi prace Krystyny Jacobson, Bernardy Świderskiej i Adeli Szwai,  Józefy Wnukowej, Anny Fiszer. Od lat 70. XX w. wróciło zainteresowanie gobelinem artystycznym, traktowanym  jednak bardziej autorsko. Wśród artystów których dzieła znajdują się w kolekcji, można wymienić choćby: Ewę Roubę-Zuber, Barbarę Argasińską-Łozińską, Aleksandrę Bibrowicz-Sikorską. Tkaniny unikatowe następnych pokoleń wychodzą już poza typowy gobelin. Artystki   takie jak m.in. Małgorzata Żerwe, Ewa Łukiewska, Natalia Piontek posługują się  nietradycyjnymi materiałami, ale tworzą także prace w technikach autorskich, o nowatorskich rozwiązaniach jak choćby kolaż, aplikacja, ażur czy asamblaż, które powstają często na granicy tkaniny, rzeźby czy też wręcz obiektu przestrzennego, instalacji.

Poza zwartą kolekcją unikatowej tkaniny Wybrzeża, w zbiorze tkaniny współczesnej znajduje się tkany tryptyk Krzyż Polski, autorstwa Stanisława Trzeszczkowskiego, nawiązujący do czasów  Solidarności i stanu wojennego. W zbiorze znajduje się  także duży zespół gobelinów Tamary Jaworskiej, polskiej artystki działającej w Kanadzie. Obiektem o zupełnie innym charakterze artystycznym, z głębokim przesłaniem symbolicznym jest Sztandar Dwulicowy Władysława Hasiora, dzieło z pogranicza rzeźby i asamblażu, wpisujące się w awangardowe poszukiwania 2 poł. XX wieku.

Pracownia Współczesnej Artystycznej Grafiki i Tkaniny przygotowywała liczne wystawy czasowe tematyczne i monograficzne, jak choćby:  Salvador Dali. Nadrealność oswojona; Ryszard Stryjec. Świat wyobrażony;  kilka wystaw grafiki Güntera Grassa, np. wystawa: Albrecht Dürer, Günter Grass, Ryszard Stryjec; Pomorze w grafice. Grafika na Pomorzu;  René Magritte i Stanisław Ignacy Witkiewicz. Fotografia;   Współczesna tkanina i ceramika Wybrzeża oraz kilka wystaw pokonkursowych medium tkackiego;   Park opacki w Oliwie w kontekście ogrodów europejskich. Grafika i fotografia.

Pracownia Ceramiki Współczesnej i Pracownia Rzeźby Współczesnej

Chcąc scharakteryzować oba zbiory: rzeźby i ceramiki współczesnej w Muzeum Narodowym w Gdańsku, należy podkreślić, iż nie są one jednorodne, na co wpłynęły przede wszystkim: brak ciągłości w nabywaniu dzieł oraz różnorakie formy zasilania kolekcji, jak m.in. przekazy instytucji państwowych i stowarzyszeń oraz dary osób prywatnych. Po 1989 roku dynamika nabywania prac zdecydowanie przygasła, od tego czasu kolekcję wzbogacały w przeważającej mierze darowizny prywatnych ofiarodawców. Priorytet pozyskiwania do zbiorów muzealnych dzieł artystów Wybrzeża podyktowany był nie tylko przez specyfikę Muzeum (do 1972 roku Pomorskiego), decydowała o tym z pewnością siła lokalnego środowiska skoncentrowanego wokół gdańskiej Uczelni. W ostatnich latach Muzeum wzbogaciło kolekcję sztuki współczesnej o obiekty z dziedziny nowych mediów. Ze względu na instalacyjność, swoiste organizowanie przestrzeni, dzieła te można wiązać z rzeźbą, choć na wstępie trzeba podkreślić, że przekraczają one obszary tradycyjnych dyscyplin artystycznych. W ramach programu rozwoju kolekcji sztuki nowoczesnej Muzeum Narodowego w Gdańsku pt. „Nowe Otwarcie – Kolekcja Sztuki XX i początku XXI wieku – edycja trójmiejska”, zakupiono unikatowe dzieła trzech gdańskich artystek, reprezentujące nowe media: pracę Hanny Nowickiej „Kolumna Kurzu” (1988–93), obiekt z 2009 roku, pt. „Posłowie” Katarzyny Józefowicz oraz Doroty Nieznalskiej „Królową Polski” z roku 2008. Najnowsze nabytki do kolekcji ceramiki i rzeźby mogły pojawić się w Muzeum dzięki Funduszowi Zakupowemu im. Basila Alkazziego i Halimy Nałęcz. Fundusz ten – idea brytyjskiego artysty Basila Alkazziego, został utworzony, by wzbogacić zbiory Muzeum Narodowego w Gdańsku, a zarazem wesprzeć młodych utalentowanych twórców na początku ich kariery. Do muzeum trafiły prace: Alicji Buławki-Fankidejskiej, Katarzyny Lipeckiej, Marzeny Gawrysiak, Doroty i Malwiny Grześkiewicz, Klementyny Stepniewskiej (Kle Mens), Martyny Pająk i Amerykanki Les Christensen. Wszystkie artystki działają w obu dyscyplinach – rzeźbie i ceramice.

W kolekcji rzeźby współczesnej możemy wyodrębnić dzieła podlegające różnorakim klasyfikacjom (rzeźba pomnikowa, plenerowa, statuaryczna, portretowa, reliefowa; prace zarówno realistyczne, jak i abstrakcyjne), ale także przykłady kowalstwa artystycznego, dzieła sztuki medalierskiej i jubilerskiej czy obiekty z dziedziny nowych mediów. Kolekcja nie odzwierciedla w pełni wszystkich trendów zachodzących w rzeźbie współczesnej, nie ma też ciągłości chronologicznej, niemniej dość dobrze pokazuje twórczość rzeźbiarzy Wybrzeża lat 60. i 70. Ich dzieła stanowią trzon tej kolekcji, w mniejszym stopniu reprezentowane są inne środowiska z całego kraju; nieliczne są prace twórców zagranicznych.

W skład kolekcji wchodzą m. in. prace artystów lokalnych i ogólnopolskich: Mariana Wnuka, Anny Pietrowiec, Alfreda Wiśniewskiego, Stanisława Horno-Popławskiego, Adama Smolany, Janiny Stefanowicz-Schmidt, Romualda Frejera, Alberta Zalewskiego, Sławoja Ostrowskiego, Edwarda Sitka, Stanisława Radwańskiego, Mariusza Kulpy, Stanisława Szwechowicza, Jerzego Beresia, Andrzeja Strumiłły, Bożenny Biskupskiej, Bronisława Chromego, Barbary Loeffler-Zbrożyny, Stanisława Rzeckiego, Jerzego Jarnuszkiewicza, Jacka Pugeta, Franciszka Strynkiewicza.

Osobny zbiór stanowi ceramika współczesna, której większy niż w przypadku rzeźby, procent stanowią dzieła twórców zagranicznych, pozyskane po międzynarodowych wystawach ceramiki w latach 70.

Wśród ceramicznych form wiele prac to również rzeźba ceramiczna, jak też formy nawiązujące do kształtów tradycyjnych naczyń oraz formy abstrakcyjne. Współczesna ceramika eksperymentuje często w zakresie technik, rozwiązań formalnych, łączenia materiałów z innymi mediami.

Z punktu widzenia historycznego, artystycznego i badawczego niezwykle cenne w zbiorach ceramiki współczesnej Muzeum Narodowego w Gdańsku wydają się dzieła ceramików polskich i zagranicznych, stworzone podczas międzynarodowych plenerów w Kadynach w latach 1973, 1974 i 1976. Wartościowe są również prace artystów ukształtowanych przez pracownię ceramiki działającą w gdańskiej uczelni artystycznej, zarówno jako zespół dzieł, i jako poszczególne przykłady twórczości członków tej grupy. Obie te grupy dzieł doskonale obrazują rozwój dyscypliny artystycznej – ceramiki – zwłaszcza w kontekście kształtowania środowiska twórców Wybrzeża. Współczesna ceramika to ceramika unikatowa, a wiele dzieł w kolekcji muzealnej przyjęło formę rzeźb ceramicznych.

Początki kolekcji, w której skład wchodzą prace takich artystów, jak Hanna Żuławska, Janina Karczewska-Konieczna, Stanisław Konieczny, Ryszard Surajewski, Andrzej Trzaska, Maria Fietkiewicz, Henryk Lula, Maria i Zbigniew Alkiewiczowie, Edward Roguszczak, Tadeusz Ciesiulewicz, czy Maria Teresa Kuczyńska, sięgają 1960 roku.