Meble gdańskie

Początki zbiorów mebli wiązać należy z osobą Rudolfa Freitaga (1805-1890), rzeźbiarza, wykładowcy miejscowej Królewskiej Szkoły Sztuk Pięknych i miłośnika „gdańskich starożytności”, który w 1848 roku, po uzyskaniu zgody władz miejskich, zamieszkał w dawnym klasztorze. Opustoszałe pomieszczenia parteru służyły Freitagowi za pracownię rzeźbiarską, krużganki natomiast stały się miejscem ekspozycji zbieranych przez niego pamiątek przeszłości. Według spisu z 1892 roku w jego pracowni znajdowało się wiele mebli i elementów wyposażenia wnętrz gdańskich domów. Powstałe w 1872 roku Stadtmuseum (Muzeum Miejskie), wraz z przyłączonym w 1884 roku Kunstgewerbemuseum (Muzeum Rzemiosł Artystycznych) zgromadziły do 1945 roku poważne zbiory wyrobów warsztatów Gdańska i okolic, a także mebli północnoeuropejskich, głównie niderlandzkich, niemieckich i angielskich.

Znaczna część zbiorów rzemiosła artystycznego pochodziła z zasobów różnych miejskich organizacji, głównie cechów rzemieślniczych, a także darowizn ze zbiorów gdańskich i pomorskich kolekcjonerów – Ludwika Garbego, Lessera Giełdzińskiego, Friedricha Bassnera, oraz z rodowych kolekcji Konopackich, Stumpfów, Trauschke, Luizy Berghold, Mundta i Henniga. Zapisy i darowizny bogatych mieszczan, oraz protestanckich kościołów były głównym źródłem pozyskiwania muzealnych zasobów. Gdańszczanie z wielkim upodobaniem zbierali dzieła sztuki oraz dzieła rzemiosła artystycznego, traktując tą pasję zarówno jako dowód swojej zamożności i wyrafinowanego, estetycznego smaku, jak też jako lokatę kapitału. Podczas ostatnich tygodni II wojny światowej w znacznym stopniu zbiory te uległy zniszczeniu i rozproszeniu.

Dnia 30 maja 1948 roku nastąpiło uroczyste otwarcie powojennego muzeum. Jedna z pierwszych ekspozycji prezentowała Meblarstwo gdańskie i północnoeuropejskie XVI-XVIII wieku. Z drobnymi zmianami ekspozycja ta funkcjonowała do początków XXI wieku. W początkach lat 90. XX wieku przeprowadzono prace konserwatorskie przy najpilniej potrzebujących interwencji meblach gdańskich i pomorskich (głównie elbląskich). Efektem tej działalności było otwarcie w roku 1992 stałej wystawy p.t. Meblarstwo w Gdańsku i na Pomorzu Wschodnim w XVIII w. Prezentowane były na niej meble gdańskie z tego okresu, oraz żuławsko-elbląskie. Jako uzupełnienie pokazano tutaj również meble rokokowe i klasycystyczne pochodzące z importu.
Zbiory mebli Muzeum Narodowego w Gdańsku liczą blisko 500 eksponatów. Wzbogacone ponadto o kilkadziesiąt depozytów różnych instytucji i osób prywatnych, zawierają meble wyrobu miejscowych warsztatów: gdańskich i elbląskich, eksponaty z krajów północnoeuropejskich, a także obiekty mniejszych rozmiarów, jak: drewniane wywieszki i puchary cechowe, dekoracje snycerskie, świeczniki, konsole i inne sprzęty. Ważną część zbioru pod względem historyczno-artystycznym Gdańska stanowią elementy wyposażenia kamienic mieszczańskich (fragmenty schodów, dekoracje okien i ścian) oraz kościołów (sprzęty zakrystyjne, fragmenty ołtarzy i epitafiów). Najstarszymi zabytkami są późnogotyckie sprzęty z początku XVI wieku, najmłodszymi – meble z początku wieku XX.

Obecnie eksponowane są meble miejscowej produkcji, zestawione w dwóch zespołach: Gdańskie meble barokowe oraz Gdańskie meble rokokowe. Pierwsza część ekspozycji ukazuje najlepsze wyroby ze szczytowego okresu rozwoju meblarstwa gdańskiego, to jest z początku XVIII wieku, kiedy to produkowane tu meble zdobyły sławę w całej Rzeczypospolitej, a także w krajach sąsiednich pod nazwą mebli gdańskich. Druga część prezentuje zabytki meblarstwa z drugiej połowy XVIII wieku, będące odpowiedzią na nowe trendy w zdobnictwie oraz będące wynikiem zmiany stylu życia i wartości estetycznych ówczesnych mieszkańców Europy.

Unikatem na skalę krajową jest zespół wspomnianych już mebli późnogotyckich z początku XVI wieku, prawdopodobnie gdańskich, na który składają się szafa dębowa, pulpit i szafka dwukondygnacyjna. Wyróżniają się one prostą płycinowo-ramową konstrukcją, motywem stylizowanej rozety na płycinach drzwiczek oraz tzw. ornamentem fałdowym. Szafa holenderska z ok. 1620 roku, reprezentująca typ mebla ukształtowanego w końcu XVI wieku, fotel z ok. 1600 roku, wielkie szafy sieniowe z 2 połowy XVII wieku, należą do arcydzieł meblarstwa holenderskiego. Licznie reprezentowane są również stoły i krzesła, produkcji holenderskiej, flamandzkiej, ale również i gdańskiej. Szafa sieniowa z początku XVIII wieku, będąca wykładnią typu „mebla gdańskiego”, stanowi niezbity dowód potęgi Gdańska w dziedzinie meblarstwa na skalę europejską.

Od momentu powstania kolekcji mebli, wyróżnić można wyraźną linię rozwojową, koncentrującą się na zabytkach miejscowych – Gdańska, Elbląga i okolicznych miejscowości – jak również, co oczywiste ze względu na bliskie stosunki kupców, artystów i rzemieślników miejscowych z krajami Europy Północnej, na egzemplarzach pochodzących z Holandii, Flandrii, Niemiec, a także Anglii, z czasów ich największej świetności. Profil ten będzie w przyszłości kontynuowany, przy czym, wobec znaczącego braku mebli z okresu międzywojennego, położone zostaną starania na rozwój kolekcji także i z tego okresu działalności warsztatów meblarskich.