Malarstwo flamandzkie
i holenderskie

Zbiór Malarstwa Flamandzkiego i holenderskiego Muzeum Narodowego w Gdańsku miał swój początek w kolekcji gdańskiego kupca  Jakoba Kabruna (1759-1814) przekazanej miastu testamentem w 1814 roku. W 1872 roku zbiory te stały się własnością otwartego wówczas Stadtmuseum. Muzealna galeria rozrastała się dzięki zakupom prowadzonym przez kolejnych dyrektorów Stadtmuseum Danzig. Nadały one ton ówczesnej kolekcji malarstwa flamandzkiego i holenderskiego. Wojenne losy tej kolekcji były burzliwe i częściowo uległy rozproszeniu.

Po II  wojnie światowej powiększano zbiór obrazów o nowe nabytki, dary  i depozyty od osób prywatnych i z innych placówek muzealnych w naszym kraju.
Prezentowane w galerii malarstwa flamandzkiego i holenderskiego dzieła odzwierciedlają preferencję kolejnych właścicieli. Przeważają w niej obrazy znanych mistrzów i są reprezentowane niemal wszystkie rodzaje malarskie występujące w sztuce Niderlandów od XV po pocz. XIX wieku. Wybrano do niej 78 dzieł i pogrupowano według gatunków malarskich, zwracając  uwagę na główne wątki  formalne i tematyczne podejmowane przez artystów niderlandzkich. Znajdziemy tu najciekawsze przykłady z malarstwa religijnego, alegorycznego, rodzajowego, portretowego, martwych natur oraz malarstwa krajobrazowego. Wśród nich jest też interesujący dział wystawy: Krajobrazy italianizujące.

Flamandzka sztuka obejmująca obszar południowych prowincji Niderlandów (w przybliżeniu dzisiejsza Belgia) rozwijała się pod wpływem hiszpańskiego dworu, w kręgu religii rzymsko-katolickiej i wpływów włoskich, podczas, gdy sztuka Holandii o silnym kalwińskim piętnie propagowała protestancką duchowość i była podporządkowana głównie mecenatowi mieszczańskiemu, co znalazło wyraz w podejściu do  ikonografii.
Podział polityczny, gospodarczy i nowa sytuacja socjologiczna przyczyniły się mimo wielu podobieństw  do ukształtowania się odmiennego charakteru obu nurtów malarstwa. Katolickie południe z uprzywilejowaną pozycją arystokracji i Kościoła jako głównego zleceniodawcy oraz sztuka nastawiona przede wszystkim na zwalczanie reformacji dyktowały smak i orientację artystyczną. Na wielką uwagę zasługuje rola jaką w złotym okresie kultury niderlandzkiej w (XVI – XVII w.) odegrali malarze flamandzcy oraz Peter Paul Rubens i jego warsztat, wywierając ogromny wpływ na artystów ówczesnej Europy. Do znanych centrów tego kręgu należały: Antwerpia, Gandawa, Brugia, Bruksela.

Malarstwo religijne w Holandii, w porównaniu z katolickimi prowincjami ,odgrywało drugoplanową rolę. Jego zadania przejęły inne gatunki: malarstwo rodzajowe i martwa natura. Malowidła miały dwojakie funkcje: zmysłową i duchową, miały uczyć i bawić zarazem. Ostrzegały przed złem doczesnego świata, propagowały chrześcijańskie i mieszczańskie cnoty.

Zarówno w Holandii jak i we Flandrii dominował obraz typu gabinetowego, małoformatowy przeznaczony do kontemplacji i traktowany jako obiekt kolekcjonerskich pasji. Dominujące początkowo tematy religijne ustąpiły miejsca kompozycjom o charakterze świeckim np. scenom z życia codziennego, portretom,  pejzażom, martwym naturom, widokom wnętrz kościołów, morskim krajobrazom oraz scenom alegorycznym i mitologicznym, w których  specjalizowali się poszczególni malarze. W tym czasie wzrosła rola artysty  i samej twórczości.  Trzeźwi Holendrzy mało interesowali się pełnym patosu barokowym malarstwem ówcześnie rządzącym w Europie. Ich sztuka przeznaczona była przede wszystkim do ozdoby mieszczańskich i chłopskich domów, obrazy były traktowane jako dobra lokata  finansowa, interesowali się też nimi przedstawiciele wszystkich warstw społeczeństwa. Rozwijający się rynek handlu dziełami sztuki, nowe wątki tematyczne, bogactwo Holandii i rozwój technik graficznych sprawiły, że niderlandzkie prowincje uchodziły za dostawców  obrazów i grafik na wielką skalę. W obrazach obserwujemy  moralizatorskie spojrzenie na świat poszerzone o motywy emblematyczne i nową świadomość realności wyrażoną zwłaszcza w podejściu do natury, pewność siebie uwidocznioną w portretach, pełne tkliwości i czułości oddanie  własnej przestrzeni życiowej oraz rzeczy codziennego użytku.